دلار هنگ‌کنگ بیش از چهل سال است در کانالی باریک کنار دلار آمریکا مانده، اما در ژانویه ۲۰۱۵ یورو در برابر فرانک سوئیس ظرف چند دقیقه نزدیک ۳۰ درصد سقوط کرد. ریشه این دو رفتار متفاوت در انتخاب نظام ارزی است. نرخ ارز ثابت و شناور دو سر طیفی هستند که هر کشور برای قیمت پول خود انتخاب میکند. در این درس سه نظام اصلی، ابزارهای دفاع از پگ، چهار نمونه واقعی و اثر هر نظام بر معامله را می‌بینیم. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
نرخ ارز ثابت و شناور چیست؟
نظام ارزی (Exchange Rate Regime) روش تعیین قیمت پول یک کشور در برابر ارزهای دیگر است. در نرخ ثابت، دولت یا بانک مرکزی یک قیمت هدف یا یک کانال باریک اعلام میکند و متعهد می‌شود با خرید و فروش ارز آن را نگه دارد. به این تعهد پگ (Peg) می‌گویند، یعنی وصل کردن پول ملی به یک ارز لنگر مثل دلار یا یورو. در نرخ شناور، عرضه و تقاضای بازار قیمت را تعیین میکند و بانک مرکزی هدف اعلام‌شده‌ای برای نرخ ارز ندارد؛ ابزار اصلی آن نرخ بهره و هدفش تورم است.
میان این دو سر، حالت‌های میانی زیادی وجود دارد. صندوق بین‌المللی پول هر سال نظام ارزی کشورها را بر اساس رفتار واقعی نرخ در بازار طبقه‌بندی میکند، چون گاهی نظامی که دولت اعلام کرده با رفتار واقعی پول فرق دارد. برای معامله‌گر، دانستن نظام نرخ ارز ثابت و شناور هر کشور پیش از ورود به جفت ارز آن، مثل دانستن قوانین بازی پیش از شروع است.
انتخاب نظام ارزی بی‌هزینه نیست. طبق قاعده مثلث ناممکن، هیچ کشوری نمی‌تواند همزمان نرخ ثابت، جریان آزاد سرمایه و سیاست پولی مستقل داشته باشد و باید یکی از این سه را کنار بگذارد. کشوری که پگ را انتخاب میکند، در عمل نرخ بهره خود را به کشور صاحب ارز لنگر می‌سپارد یا جریان سرمایه را محدود میکند.
نظام ارزی ثابت یا پگ چطور کار میکند؟
پگ در چند شکل دیده می‌شود که از نظر سختی تعهد با هم فرق دارند:
- استفاده از پول خارجی. کشورهایی مثل اکوادور و پاناما پول ملی مستقل ندارند و دلار آمریکا را به کار می‌برند. این سخت‌ترین شکل نرخ ثابت است.
- هیئت پولی (Currency Board). هر واحد پول داخلی که منتشر می‌شود با ذخیره ارز لنگر پشتیبانی می‌شود. هنگ‌کنگ مشهورترین نمونه است.
- پگ متعارف. یک نرخ مرکزی با کانال نوسان باریک اعلام می‌شود. بیشتر کشورهای حاشیه خلیج فارس پول خود را به دلار و دانمارک کرون خود را با کانال ۲٫۲۵ درصد به یورو وصل کرده‌اند.
- پگ خزنده (Crawling Peg). نرخ هدف طبق برنامه و قدم‌به‌قدم جابه‌جا می‌شود.
در مقایسه نرخ ارز ثابت و شناور، کشورها معمولاً به دو دلیل پگ را انتخاب می‌کنند: تجارت و درآمدشان به یک شریک بزرگ یا یک کالای دلاری مثل نفت وابسته است، یا می‌خواهند با قرض گرفتن اعتبار یک بانک مرکزی قوی، انتظار تورمی را پایین بیاورند. هزینه این انتخاب از دست رفتن ابزار نرخ بهره در زمان رکود یا رونق داخلی است.
بانک مرکزی پگ را با چه ابزارهایی نگه می‌دارد؟
بانک مرکزی برای نگه داشتن پگ باید همیشه آماده خرید یا فروش ارز با نرخ اعلام‌شده باشد. چهار ابزار اصلی:
- ذخایر ارزی. اگر پول ملی زیر فشار فروش باشد، بانک مرکزی از ذخایر ارزی خود دلار می‌فروشد و پول ملی می‌خرد.
- نرخ بهره. بالا بردن نرخ کوتاه‌مدت، نگه‌داشتن پول ملی را جذاب‌تر و قرض گرفتن آن برای فروش را گران‌تر میکند.
- کنترل سرمایه. محدودیت روی خرید ارز یا انتقال پول به خارج، تقاضای ارز را پایین نگه می‌دارد.
- بازار سلف و پیام رسمی. بازار سلف جایی است که ارز برای تحویل در ماه‌های آینده، با قیمتی که امروز توافق می‌شود، معامله می‌شود. بانک مرکزی با مداخله در این قراردادها و تکرار تعهد به پگ، انتظار بازار را مدیریت میکند. انواع این کار در درس دخالت بانک مرکزی در بازار ارز آمده است.
یک نکته مهم در دفاع از پگ، تقارن نداشتن دو جهت است. دفاع در برابر ضعیف شدن پول ملی به اندازه ذخایر محدود است، اما دفاع در برابر قوی شدن آن با چاپ پول داخلی انجام می‌شود و سقف نظری ندارد. البته همین کار ترازنامه بانک مرکزی را بزرگ میکند و تجربه سوئیس نشان می‌دهد این راه هم حد دارد.
نظام شناور آزاد و شناور مدیریتشده چه فرقی دارند؟
در طیف نرخ ارز ثابت و شناور، شناور آزاد سر دیگر است: بانک مرکزی تقریباً هیچ‌وقت وارد بازار ارز نمی‌شود و نرخ با اختلاف نرخ بهره، داده‌های اقتصادی، جریان سرمایه و احساسات بازار حرکت میکند. دلار آمریکا، یورو، پوند، دلار استرالیا و ین در این گروه‌اند. ژاپن در ۲۰۲۲ و ۲۰۲۴ فقط برای کند کردن افت سریع ین مداخله کرد.
در شناور مدیریتشده (Managed Float)، که به آن شناور کثیف هم می‌گویند، نرخ در بازار تعیین می‌شود ولی بانک مرکزی بی‌آنکه نرخ هدف اعلام کند، جهت یا سرعت حرکت را هموار میکند. روپیه هند، دلار سنگاپور و یوآن چین نمونه‌های این گروه‌اند. جدول زیر سه نظام اصلی نرخ ارز ثابت و شناور را کنار هم می‌گذارد:
| ویژگی | ثابت (پگ) | شناور مدیریتشده | شناور آزاد |
|---|---|---|---|
| تعیین نرخ | بانک مرکزی، با نرخ اعلام‌شده | بازار، با دخالت گاه‌به‌گاه | بازار |
| نقش ذخایر ارزی | ابزار اصلی دفاع | هموار کردن حرکت | کم |
| سیاست پولی مستقل | محدود | نسبی | کامل |
| نوسان روزانه | بسیار کم | کم تا متوسط | متوسط تا زیاد |
| نمونه | دلار هنگ‌کنگ، ریال سعودی | یوآن، روپیه | یورو، ین، پوند |
| ریسک اصلی برای تریدر | شکستن ناگهانی پگ | چرخش در سطح دخالت | شوک داده و نرخ بهره |
دلار هنگ‌کنگ؛ پگ در کانال ۷٫۷۵ تا ۷٫۸۵
هنگ‌کنگ شناخته‌شده‌ترین نمونه پگ در بحث نرخ ارز ثابت و شناور است و از اکتبر ۱۹۸۳ پول خود را با هیئت پولی به دلار آمریکا وصل کرده و از ۲۰۰۵ نرخ USD/HKD باید میان ۷٫۷۵ و ۷٫۸۵ بماند. مقام پولی هنگ‌کنگ تعهد داده در سقف ۷٫۸۵ هر مقدار دلار هنگ‌کنگ را که بانک‌ها بفروشند بخرد و در کف ۷٫۷۵ هر مقدار لازم باشد بفروشد. جزئیات این سازوکار در صفحه رسمی نظام نرخ ارز پیوندی هنگ‌کنگ منتشر شده است.
وقتی مقام پولی در سقف دلار هنگ‌کنگ می‌خرد، موجودی نقد بانک‌ها کم می‌شود، نرخ بهره بین‌بانکی هنگ‌کنگ بالا می‌رود و سرمایه دوباره به سمت دلار هنگ‌کنگ برمی‌گردد. در ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ که فدرال رزرو نرخ بهره را سریع بالا برد، معامله‌گران با قرض گرفتن دلار هنگ‌کنگ ارزان و خرید دلار پربازده، نرخ را بارها به ۷٫۸۵ رساندند. مقام پولی ده‌ها بار مداخله کرد و پگ سر جایش ماند.
ریال سعودی؛ پگ ۳٫۷۵ و نقش درآمد نفت
ریال سعودی از ۱۹۸۶ با نرخ ۳٫۷۵ به دلار وصل است. عربستان در انتخاب میان نرخ ارز ثابت و شناور، ثبات درآمد نفتی را ترجیح داده است؛ بیشتر درآمد دولت از فروش نفت به دلار می‌آید و پگ ارزش این درآمد را به پول داخلی قابل پیش‌بینی میکند. امارات و قطر هم همین مسیر را رفته‌اند.
بین ۲۰۱۴ و ۲۰۱۶ که قیمت نفت از بالای ۱۰۰ دلار به زیر ۳۰ دلار رسید، ذخایر عربستان کاهش پیدا کرد و قیمت قراردادهای سلف یک‌ساله دلار در برابر ریال به بالاترین سطح سال‌های طولانی رسید؛ یعنی بازار احتمال کاهش ارزش را قیمت‌گذاری می‌کرد. بانک مرکزی عربستان با ذخایر بزرگ و پیام‌های پشت سر هم از پگ دفاع کرد و نرخ نقدی ۳٫۷۵ ثابت ماند؛ پس هر نشانه فشاری به شکستن پگ ختم نمی‌شود.
فرانک سوئیس ۲۰۱۵؛ وقتی کف ارزی شکست
در سپتامبر ۲۰۱۱ سرمایه‌های فراری از بحران بدهی اروپا به فرانک سوئیس هجوم آوردند و ارزش آن را بالا بردند. بانک مرکزی سوئیس برای حمایت از صادرکنندگان یک کف یک‌طرفه گذاشت: نرخ EUR/CHF نباید زیر ۱٫۲۰ برود. برای نگه داشتن این کف، بانک مرکزی فرانک چاپ کرد و یورو خرید و ذخایر ارزی آن تا پایان ۲۰۱۴ به حدود ۵۰۰ میلیارد فرانک رسید.
در ۱۵ ژانویه ۲۰۱۵، تنها سه روز بعد از اینکه یکی از مقام‌های ارشد بانک گفته بود کف همچنان پایه سیاست پولی است، بانک مرکزی بدون هشدار کف را برداشت. نرخ در چند دقیقه از ۱٫۲۰ تا حدود ۰٫۸۵ سقوط کرد و روز را نزدیک ۱٫۰۲ بست. نقدینگی چنان ناپدید شد که حد ضررهای زیر ۱٫۲۰ صدها پیپ پایین‌تر اجرا شدند، حساب بسیاری از معامله‌گران منفی شد و چند بروکر ورشکست شدند. این رویداد مهم‌ترین درس تاریخ نرخ ارز ثابت و شناور برای معامله‌گران خرد است.
یوآن چین؛ شناور مدیریتشده با نرخ مرجع روزانه
یوآن جایی میان دو سر طیف نرخ ارز ثابت و شناور قرار دارد. بانک مرکزی چین هر روز ساعت ۹:۱۵ صبح به وقت پکن یک نرخ مرجع برای یوآن در برابر دلار اعلام میکند و یوآن داخلی (CNY) فقط می‌تواند تا ۲ درصد بالاتر یا پایین‌تر از آن معامله شود. نسخه دیگری از همین پول با نماد CNH در هنگ‌کنگ و بازارهای خارجی آزادتر معامله می‌شود و فاصله این دو، فشار بازار را نشان می‌دهد.
در ۱۱ اوت ۲۰۱۵ چین روش محاسبه نرخ مرجع را تغییر داد و یوآن در یک روز حدود ۱٫۹ درصد و در سه روز نزدیک ۳ درصد ارزش از دست داد. این حرکت بازارهای جهانی را لرزاند و بسیاری آن را گامی در جنگ ارزی دیدند. امروز معامله‌گران نرخ مرجع هر روز را با برآورد بازار مقایسه می‌کنند؛ نرخ محکم‌تر از انتظار یعنی بانک مرکزی جلوی افت یوآن را می‌گیرد.
نرخ ارز ثابت و شناور چه اثری بر نوسان و معامله در فارکس دارند؟
نظام ارزی، شخصیت هر جفت ارز را می‌سازد. چند تفاوت عملی که در معامله دیده می‌شود:
- جفت‌های شناور آزاد. EUR/USD یا USD/JPY به داده تورم، اشتغال و انتظار نرخ بهره واکنش نشان می‌دهند. نوسان روزانه آن‌ها معمولاً بین ۰٫۵ تا ۱ درصد است.
- جفت‌های پگ‌شده. USD/HKD یا USD/SAR در روز چند صدم درصد حرکت می‌کنند. اسپرد نسبت به این حرکت بزرگ است و سود اصلی از اختلاف نرخ بهره یا سواپ شبانه می‌آید. نزدیک لبه کانال، قیمت مثل برخورد به دیوار برمی‌گردد و شکست‌های تکنیکال معمولاً اعتبار ندارند.
- ارزهای کراس پگ‌شده. چون دلار هنگ‌کنگ به دلار وصل است، EUR/HKD تقریباً همان حرکت EUR/USD را با ضریب حدود ۷٫۸ تکرار میکند.
- جفت‌های شناور مدیریتشده. USD/CNH یا USD/INR روند دارند، ولی نزدیک سطح‌هایی که بانک مرکزی از آن‌ها دفاع میکند ناگهان برمی‌گردند. پیام‌های رسمی و نرخ مرجع روزانه برای این جفت‌ها از هر اندیکاتوری مهم‌ترند.
برای سنجش قدرت واقعی یک پول در برابر همه شرکای تجاری، صرف‌نظر از نظام ارزی، شاخص نرخ ارز موثر واقعی ابزار دقیق‌تری است. بسیاری از ارزهای پگ‌شده در گروه جفت ارزهای اگزوتیک قرار می‌گیرند و ریسک‌های همان گروه را هم دارند.
ریسک شکستن پگ برای تریدر و نشانه‌های هشدار
پگ‌ها معمولاً سال‌ها آرام می‌مانند و بعد در یک روز می‌شکنند. پوند در ۱۶ سپتامبر ۱۹۹۲ از سازوکار نرخ ارز اروپا خارج شد و بات تایلند در ۲ ژوئیه ۱۹۹۷ رها شد و در چند ماه نیمی از ارزش خود را از دست داد. هر دو نمونه پیش از شکستن، نشانه‌های مشترکی داشتند:
- افت سریع ذخایر ارزی بانک مرکزی.
- فاصله غیرعادی قیمت قراردادهای سلف از نرخ نقدی امروز؛ یعنی بازار انتظار دارد نرخ رسمی تغییر کند.
- شکاف میان نرخ داخلی و نرخ خارج از مرز همان پول.
- نرخ بهره بسیار بالا همراه با کسری حساب جاری و بدهی ارزی زیاد.
- تکذیب‌های پشت سر هم مقام‌ها درباره تغییر نرخ.
در مقایسه نرخ ارز ثابت و شناور، ریسک اصلی پگ برای تریدر شکاف قیمتی است. حد ضرر در بازاری که نقدینگی ندارد با قیمت تعیین‌شده اجرا نمی‌شود و ضرر می‌تواند از کل موجودی حساب بیشتر شود. معامله‌گران حرفه‌ای روی جفت‌های پگ‌شده اهرم پایین به کار می‌برند و شرایط محافظت از موجودی منفی بروکر را پیش از ورود می‌خوانند. آرامش طولانی یک جفت ارز پگ‌شده، نشانه کم بودن ریسک آن نیست.
نکات کلیدی این درس
- نرخ ارز ثابت و شناور دو سر طیف نظام‌های ارزی‌اند و بیشتر کشورها جایی میان این دو، در شناور مدیریتشده، قرار دارند.
- پگ در طیف نرخ ارز ثابت و شناور با ذخایر ارزی، نرخ بهره، کنترل سرمایه و مداخله در بازار سلف نگه داشته می‌شود.
- دلار هنگ‌کنگ در کانال ۷٫۷۵ تا ۷٫۸۵ و ریال سعودی روی ۳٫۷۵ نمونه‌های پگ پایدارند.
- کف ۱٫۲۰ فرانک سوئیس در ۱۵ ژانویه ۲۰۱۵ بدون هشدار برداشته شد و یورو در چند دقیقه نزدیک ۳۰ درصد افت کرد.
- یوآن چین با نرخ مرجع روزانه و دامنه ۲ درصدی، نمونه اصلی شناور مدیریتشده است.
- بزرگ‌ترین ریسک جفت‌های پگ‌شده شکاف قیمتی هنگام شکستن پگ است.
اسمارت اف ایکس؛ مرجع مقایسه و انتخاب بهترین خدمات مالی
اسمارت اف ایکس همراه هوشمند شما در مسیر معامله‌گری است؛ ما ابزار، دانش و تحلیل‌های پیشرفته را در اختیار شما می‌گذاریم تا با اطمینان و هوشمندی، تصمیمات سرمایه‌گذاری بهتر و به‌روزتری بگیرید.
برخی از مزایای همکاری با اسمارت اف ایکس شامل موارد زیر است:
- بررسی بی‌طرفانه: بروکرها و بسترهای معاملاتی را بر اساس واقعیت‌ها و بدون جانبداری بررسی می‌کنیم تا انتخاب آگاهانه‌ای داشته باشید.
- رشد سواد مالی: محتوای آموزشی و تحلیلی جامع تهیه می‌کنیم تا مهارت‌های لازم برای فعالیت موفق در بازارهای مالی را کسب کنید.
- تهیه مقالات جدید: با تمرکز بر دانش روز، مقالات آموزشی و تحلیلی به‌روز منتشر می‌کنیم.
- پایبندی به اصل شفافیت: نظرات و بازخوردهای کاربران را بدون حذف یا ویرایش منتشر می‌کنیم.
💬 اگر سوالی دارید یا نیاز به راهنمایی دارید، می‌توانید از راه‌های ارتباطی زیر با ما در تماس باشید:
- تلگرام پشتیبانی: smartfxsupport
- ایمیل پشتیبانی: support@smartfxac.com
جمع‌بندی
انتخاب میان نرخ ارز ثابت و شناور تعیین میکند قیمت یک پول را بازار می‌سازد یا بانک مرکزی. در نرخ شناور، داده اقتصادی و انتظار نرخ بهره حرکت را می‌سازند. در پگ، قیمت سال‌ها آرام می‌ماند و ریسک در یک رویداد نادر و بزرگ جمع می‌شود. در شناور مدیریتشده، پیام‌های بانک مرکزی نقش اصلی دارند. پیش از معامله هر جفت ارز، نظام ارزی هر دو طرف آن را بشناسید و نشانه‌های فشار روی پگ را دنبال کنید.
سوالات متداول درباره نرخ ارز ثابت و شناور
۵ سوالتفاوت اصلی نرخ ارز ثابت و شناور چیست؟
در نرخ ثابت، بانک مرکزی یک نرخ یا کانال باریک اعلام میکند و با خرید و فروش ارز از آن دفاع میکند. در نرخ شناور، عرضه و تقاضای بازار قیمت را تعیین میکند.
پگ ارزی به چه معناست؟
پگ شکل سختگیرانه نرخ ثابت در طیف نرخ ارز ثابت و شناور است، یعنی وصل کردن ارزش پول ملی به یک ارز لنگر مثل دلار یا یورو با نرخ مشخص، همراه با تعهد بانک مرکزی برای نگه داشتن آن نرخ.
شناور مدیریتشده چه فرقی با شناور آزاد دارد؟
در شناور مدیریتشده بانک مرکزی بدون اعلام نرخ هدف، حرکت را با مداخله هموار میکند؛ در شناور آزاد مداخله بسیار نادر است.
چرا پگ فرانک سوئیس در ۲۰۱۵ شکست؟
نگه داشتن کف ۱٫۲۰ به خرید حجم عظیم یورو نیاز داشت و با سیاست انبساطی بانک مرکزی اروپا این هزینه بیشتر می‌شد.
معامله جفت ارزهای پگ‌شده چه ریسکی دارد؟
نوسان روزانه بسیار کم است، اما اگر پگ بشکند قیمت با شکاف بزرگ جابه‌جا می‌شود و حد ضرر ممکن است با فاصله زیاد اجرا شود.
