مقداری بیت‌کوین یا تتر را از کیف پول خود فرستاده‌اید و ساعت‌هاست که کنار تراکنش عبارت «در انتظار» نوشته شده است. این تراکنش هنوز در ممپول است، یعنی صف انتظاری که هر تراکنش پیش از ثبت در بلاک از آن عبور می‌کند. در این درس می‌بینید این صف چطور کار می‌کند، چرا تراکنش در آن گیر می‌کند، دو روش RBF و CPFP برای آزاد کردن آن چیست و صف انتظار در شبکه بیت‌کوین با اتریوم و ترون چه تفاوتی دارد. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
ممپول چیست؟
ممپول (Mempool) کوتاه‌شده عبارت Memory Pool به معنای «استخر حافظه» است. هر نود شبکه، یعنی هر کامپیوتری که نسخه‌ای از بلاکچین را نگه می‌دارد و تراکنش‌ها را بررسی می‌کند، بخشی از حافظه خود را به تراکنشهای تاییدنشده اختصاص می‌دهد. تراکنشهای معتبری که هنوز در هیچ بلاکی ثبت نشده‌اند همین‌جا میمانند تا یک ماینر آن‌ها را انتخاب کند.
یک نکته مهم این است که شبکه یک صف مرکزی واحد ندارد. هر نود صف خودش را دارد و محتوای آن در نودهای مختلف معمولا شبیه هم است، ولی دقیقا یکسان نیست. اگر با ساختار بلاک و زنجیره آشنا نیستید، اول درس آموزش بلاکچین از صفر را بخوانید.
ممپول اتاق انتظار تراکنش‌هاست. تراکنشی که در این اتاق است معتبر شناخته شده، ولی تا وارد بلاک نشود هیچ تاییدیه‌ای ندارد و قطعی نیست.
ممپول چطور کار می‌کند؟ مسیر تراکنش تا بلاک
هر تراکنش برای رسیدن به بلاک چهار مرحله را طی می‌کند:
- ساخت و امضا: کیف پول تراکنش را می‌سازد و با کلید خصوصی شما امضا می‌کند.
- پخش در شبکه: تراکنش به چند نود فرستاده میشود. هر نود امضا و موجودی را بررسی می‌کند. اگر تراکنش با قواعد شبکه جور باشد، نود آن را در حافظه خود نگه می‌دارد و برای نودهای دیگر می‌فرستد.
- انتخاب ماینر: ماینرها از میان تراکنشهای در انتظار، آن‌هایی را برمی‌دارند که بیشترین کارمزد را نسبت به حجم خود می‌پردازند.
- ثبت در بلاک: با ساخته شدن بلاک، تراکنش اولین تاییدیه را می‌گیرد و نودها آن را از صف انتظار حذف می‌کنند.
هر بلاک تازه که روی این بلاک ساخته شود، یک تاییدیه دیگر اضافه می‌کند. صرافی‌ها معمولا برای بیت‌کوین دو تا شش تاییدیه می‌خواهند و تا آن موقع واریز را در حساب شما آزاد نمی‌کنند.
نرخ کارمزد در ممپول؛ ماینر کدام تراکنش را انتخاب می‌کند؟
فضای هر بلاک محدود است. در بیت‌کوین هر بلاک حدود یک میلیون وی‌بایت جا دارد. وی‌بایت (vByte) واحد اندازه تراکنش است و تراکنش ساده‌ای با یک ورودی و دو خروجی حدود ۱۴۰ وی‌بایت حجم دارد. ماینر می‌خواهد از همین فضای محدود بیشترین درآمد را بگیرد، پس تراکنش‌ها را بر اساس نرخ کارمزد مرتب می‌کند.
نرخ کارمزد در بیت‌کوین با واحد ساتوشی بر وی‌بایت (sat/vB) سنجیده میشود. ساتوشی کوچک‌ترین واحد بیت‌کوین است و هر بیت‌کوین صد میلیون ساتوشی است. مبلغ تراکنش در این انتخاب اثری ندارد؛ انتقال یک میلیارد دلاری با نرخ ۳ ساتوشی بر وی‌بایت، از انتقال ده دلاری با نرخ ۴۰ ساتوشی عقب‌تر می‌ماند.
وقتی تقاضا زیاد است، تراکنشهای پرکارمزد ظرفیت بلاک بعدی را پر می‌کنند و بقیه برای بلاک‌های بعد منتظر میمانند. به همین دلیل کیف پول‌ها معمولا چند سطح کارمزد را از کم تا زیاد، همراه با زمان تقریبی تایید، نشان می‌دهند. درباره کارمزد در شبکه اتریوم، درس کارمزد گس را ببینید.
چرا تراکنش در ممپول گیر می‌کند؟
تراکنشی که چند ساعت در وضعیت «در انتظار» می‌ماند معمولا یکی از این چهار مشکل را دارد:
- کارمزد کمتر از کف بازار: کیف پول شما کارمزد را در لحظه ارسال حساب کرده، ولی پس از آن تقاضا بالا رفته و کف کارمزد بلاک‌های بعدی از نرخ شما بیشتر شده است.
- شلوغی ناگهانی شبکه: در روزهای پرتقاضا طول صف چند برابر میشود. در ماه مه ۲۰۲۳، با موج توکن‌های BRC-20 روی بیت‌کوین، تعداد تراکنشهای در انتظار از ۴۰۰ هزار گذشت. در روز هاوینگ آوریل ۲۰۲۴ هم میانگین کارمزد هر تراکنش برای چند ساعت از ۱۰۰ دلار بالاتر رفت.
- تراکنش والد تاییدنشده: اگر پولی که خرج می‌کنید از تراکنشی آمده که خودش هنوز تایید نشده، تراکنش شما هم تا تایید آن تراکنش اول منتظر می‌ماند.
- نانس قبلی گیر کرده: در اتریوم هر تراکنش یک شماره ترتیب به نام نانس دارد. اگر تراکنش شماره ۱۵ گیر کند، تراکنشهای ۱۶ و ۱۷ هم پشت آن میمانند.
صف هر نود هم سقف دارد. در نرم‌افزار اصلی بیت‌کوین این سقف به‌طور پیش‌فرض ۳۰۰ مگابایت است. وقتی این فضا پر شود، نود ارزان‌ترین تراکنش‌ها را کنار می‌گذارد و حداقل کارمزدی که می‌پذیرد بالا میرود.
وضعیت ممپول را از کجا ببینیم؟
پیش از ارسال هر تراکنش بیت‌کوین، یک نگاه به وضعیت ممپول در یک بلاک اکسپلورر ارزش دارد. این سایت‌ها سه عدد مهم را نشان می‌دهند:
- حجم صف: تعداد تراکنشهای در انتظار و حجم کل آن‌ها به مگابایت.
- نرخ پیشنهادی: کارمزدی که برای ورود به بلاک بعدی، نیم ساعت بعد یا یک ساعت بعد لازم است.
- بلاک‌های پیش‌بینی‌شده: چند بلاک آینده و بازه کارمزد تراکنش‌هایی که در هر کدام جا می‌شوند.
برای پیگیری تراکنش خود، شناسه تراکنش (TXID) را در اکسپلورر جستوجو کنید. این شناسه یک هش است که کیف پول یا صرافی پس از ارسال به شما می‌دهد. اکسپلورر نشان می‌دهد تراکنش هنوز در صف است یا تایید شده و نرخ کارمزد آن چند ساتوشی بر وی‌بایت است. اگر نرخ شما خیلی پایین‌تر از نرخ پیشنهادی بلاک بعدی است، صبر کردن ممکن است ساعت‌ها یا چند روز طول بکشد.
آزاد کردن تراکنش گیرکرده با RBF و CPFP
در بیت‌کوین دو روش اصلی برای جلو انداختن تراکنش در صف وجود دارد:
- جایگزینی با کارمزد بالاتر (RBF): RBF کوتاه‌شده Replace By Fee است. فرستنده همان تراکنش را با همان ورودی‌ها و کارمزد بیشتر دوباره امضا می‌کند و نودها نسخه تازه را جایگزین نسخه قبلی می‌کنند. از نسخه ۲۸ نرم‌افزار اصلی بیت‌کوین که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، نودها به‌طور پیش‌فرض این جایگزینی را می‌پذیرند. کیف پول شما باید گزینه‌ای مثل «افزایش کارمزد» یا Bump Fee داشته باشد.
- کارمزد از تراکنش فرزند (CPFP): CPFP کوتاه‌شده Child Pays For Parent است. گیرنده خروجی تراکنش گیرکرده را در یک تراکنش تازه با کارمزد بالا خرج می‌کند. اگر باقی‌مانده پول به آدرس فرستنده برگشته باشد، فرستنده هم می‌تواند همین کار را انجام دهد. ماینر برای گرفتن کارمزد تراکنش فرزند باید تراکنش والد را هم در همان بلاک بگذارد.
| ویژگی | RBF | CPFP |
|---|---|---|
| چه کسی انجام می‌دهد | فقط فرستنده | گیرنده یا فرستنده |
| تراکنش تازه | نسخه جایگزین همان تراکنش | تراکنش دوم که خروجی اولی را خرج می‌کند |
| شناسه تراکنش | عوض میشود | شناسه تراکنش اول ثابت می‌ماند |
| کارمزد اضافه | کمتر، چون فقط یک تراکنش هزینه دارد | بیشتر، چون باید کمبود والد را هم جبران کند |
| کاربرد رایج | کیف پول شخصی فرستنده | برداشت از صرافی که کارمزد کم گذاشته است |
اگر تراکنش از صرافی آمده و گیر کرده، فقط گیرنده می‌تواند با CPFP آن را جلو بیندازد. در این حالت اول با پشتیبانی صرافی تماس بگیرید.
ممپول در اتریوم و نقش نانس
در شبکه اتریوم هم تراکنش‌ها پیش از ورود به بلاک منتظر میمانند، ولی ترتیب کار متفاوت است. کارمزد اتریوم دو بخش دارد: کارمزد پایه که شبکه تعیین می‌کند و سوزانده میشود، و انعامی که به اعتبارسنج می‌رسد. اعتبارسنج در اتریوم همان نقشی را دارد که ماینر در بیت‌کوین دارد. تراکنشی که سقف کارمزد آن از کارمزد پایه کمتر باشد، تا پایین آمدن کارمزد پایه منتظر می‌ماند.
تفاوت مهم دیگر نانس است. نانس (Nonce) شماره ترتیب تراکنشهای هر آدرس است و از صفر شروع میشود. شبکه تراکنش شماره ۱۶ را پیش از ثبت تراکنش ۱۵ نمی‌پذیرد. به همین دلیل گیر کردن یک تراکنش ارزان می‌تواند همه تراکنشهای بعدی همان آدرس را متوقف کند.
کیف پول‌هایی مثل متامسک دو گزینه برای این حالت دارند. «سرعت دادن» همان تراکنش را با همان نانس و گس بالاتر می‌فرستد. «لغو» یک تراکنش با مبلغ صفر به آدرس خودتان، با همان نانس و گس بالاتر، می‌فرستد تا جای تراکنش قبلی را بگیرد. نسخه تازه باید دست‌کم ۱۰ درصد کارمزد بیشتری از نسخه قبلی بپردازد.
مقایسه ممپول در بیت‌کوین، اتریوم و ترون
صف انتظار در هر شبکه شکل خودش را دارد. سرعت ساخت بلاک و مدل کارمزد تعیین می‌کند صف چقدر طولانی شود:
| ویژگی | بیت‌کوین | اتریوم | ترون |
|---|---|---|---|
| فاصله ساخت بلاک | حدود ۱۰ دقیقه | ۱۲ ثانیه | ۳ ثانیه |
| واحد کارمزد | ساتوشی بر وی‌بایت | گوئی (Gwei) | انرژی و پهنای باند |
| معیار ترتیب صف | نرخ کارمزد | انعام اعتبارسنج و نانس | صف طولانی کمتر شکل می‌گیرد |
| روش تسریع | RBF و CPFP | سرعت دادن با همان نانس | معمولا لازم نیست |
بیشتر کاربران ایرانی تتر را روی شبکه ترون می‌فرستند؛ در این شبکه تراکنش گیرکرده کمتر دیده میشود. هزینه در ترون با انرژی و پهنای باند حساب میشود و اگر کیف پول شما انرژی کافی نداشته باشد، مقداری TRX سوزانده میشود. انتخاب درست شبکه را در درس شبکه انتقال ببینید.
مثال عددی: تراکنش گیرکرده در ممپول بیت‌کوین
فرض کنید ۰٫۰۱ بیت‌کوین برای یک صرافی فرستاده‌اید و کیف پول نرخ ۳ ساتوشی بر وی‌بایت را انتخاب کرده است.
قدم اول، کارمزد اولیه: حجم تراکنش ۱۴۱ وی‌بایت است، پس کارمزد پرداختی ۱۴۱ ضرب در ۳، یعنی ۴۲۳ ساتوشی است.
قدم دوم، وضعیت صف: اکسپلورر نشان می‌دهد برای ورود به بلاک بعدی حداقل ۲۵ ساتوشی بر وی‌بایت لازم است. تراکنش شما در ته صف است.
قدم سوم، افزایش کارمزد با RBF: نرخ تازه را ۳۰ ساتوشی بر وی‌بایت می‌گذارید. کارمزد کل ۴۲۳۰ ساتوشی میشود. اگر قیمت بیت‌کوین ۱۰۰ هزار دلار باشد، هر ساتوشی یک‌دهم سنت است و کارمزد کل حدود ۴٫۲ دلار میشود.
قدم چهارم، محاسبه CPFP: اگر RBF ممکن نباشد و گیرنده بخواهد با تراکنش فرزند ۱۱۰ وی‌بایتی کار را جلو بیندازد، مجموع دو تراکنش ۲۵۱ وی‌بایت است. برای رسیدن به میانگین ۳۰ ساتوشی بر وی‌بایت، کل کارمزد باید ۷۵۳۰ ساتوشی باشد. والد ۴۲۳ ساتوشی پرداخته، پس فرزند باید ۷۱۰۷ ساتوشی بپردازد، یعنی نرخی نزدیک ۶۵ ساتوشی بر وی‌بایت.
در این مثال CPFP تقریبا دو برابر RBF هزینه دارد. اگر کیف پول شما RBF را پشتیبانی می‌کند، همیشه اول از آن استفاده کنید.
ممپول و امنیت؛ خطر تاییدیه صفر
تراکنشی که هنوز هیچ تاییدیه‌ای ندارد، قطعی نیست. فرستنده تا پیش از تایید می‌تواند با RBF همان پول را با کارمزد بالاتر به آدرس دیگری بفرستد و تراکنش اول از صف حذف شود. به این کار خرج دوباره (Double Spend) پیش از تایید می‌گویند.
کلاهبرداران در معاملات حضوری و فروش همتا به همتا از همین نکته استفاده می‌کنند. اسکرین‌شات تراکنشی را نشان می‌دهند که هنوز تایید نشده و کالا یا تومان را تحویل می‌گیرند، بعد تراکنش را با نسخه دیگری جایگزین می‌کنند.
- پیش از تحویل کالا یا پول، دست‌کم یک تاییدیه و در مبلغ بالا سه تا شش تاییدیه را در اکسپلورر ببینید.
- اسکرین‌شات کیف پول طرف مقابل را مدرک واریز ندانید و شناسه تراکنش را خودتان جستوجو کنید.
- برای پرداخت‌های کوچک و سریع بیت‌کوین، شبکه‌هایی مثل شبکه لایتنینگ ساخته شده‌اند که منتظر بلاک نمی‌مانند.
اشتباه‌های رایج کاربران درباره ممپول
- ارسال دوباره همان مبلغ: کاربری که تراکنشش گیر کرده، گاهی همان مبلغ را دوباره می‌فرستد. اگر هر دو تایید شوند، دو برابر پرداخت کرده است.
- کمترین کارمزد در روز شلوغ: گزینه کارمزد کم در روزهای عادی کار می‌کند، ولی در روز عرضه یک توکن پرطرفدار ممکن است چند روز در صف بماند.
- خاموش کردن RBF در کیف پول: بعضی کیف پول‌ها این گزینه را در تنظیمات دارند. خاموش بودن آن ساده‌ترین راه آزاد کردن تراکنش را از شما می‌گیرد.
- پیگیری نکردن شناسه تراکنش: بدون شناسه تراکنش، پیگیری وضعیت واریز برای شما و پشتیبانی صرافی ممکن نیست.
- ترس از گم شدن پول: تراکنشی که در صف مانده پول شما را از بین نمی‌برد. اگر تایید نشود، پس از حدود ۱۴ روز از حافظه بیشتر نودها حذف میشود و موجودی دوباره در کیف پول قابل خرج است.
نکات کلیدی این درس
- ممپول صف انتظار تراکنشهای معتبری است که هنوز وارد بلاک نشده‌اند و هر نود صف خودش را دارد.
- ماینر تراکنش‌ها را بر اساس نرخ کارمزد، یعنی ساتوشی بر وی‌بایت، انتخاب می‌کند و مبلغ تراکنش در این ترتیب اثری ندارد.
- کارمزد پایین، شلوغی ناگهانی، تراکنش والد تاییدنشده و نانس گیرکرده چهار دلیل اصلی ماندن تراکنش در صف هستند.
- فرستنده با RBF و گیرنده با CPFP می‌تواند تراکنش بیت‌کوین را جلو بیندازد؛ RBF معمولا ارزانتر است.
- در اتریوم، سرعت دادن و لغو با ارسال تراکنش تازه با همان نانس و گس بالاتر انجام میشود.
- تراکنش بدون تاییدیه قطعی نیست؛ پیش از تحویل کالا یا پول، تاییدیه را خودتان در اکسپلورر ببینید.
جمع‌بندی
ممپول بخشی از هر انتقال ارز دیجیتال است که بیشتر کاربران فقط وقتی متوجهش می‌شوند که تراکنششان گیر کرده باشد. اگر بدانید ماینر بر اساس نرخ کارمزد تصمیم می‌گیرد، پیش از ارسال، وضعیت صف را نگاه می‌کنید و کارمزد مناسب را انتخاب می‌کنید. اگر تراکنش با این حال گیر کرد، با RBF یا CPFP در بیت‌کوین و با سرعت دادن در اتریوم آن را آزاد کنید و هرگز همان مبلغ را دوباره نفرستید. توضیح فنی کامل ساختار تراکنش را می‌توانید در راهنمای تراکنش در مستندات توسعه‌دهندگان بیت‌کوین بخوانید.
سوالات متداول درباره ممپول
۵ سوالتراکنش بیت‌کوین چقدر در ممپول می‌ماند؟
بستگی به نرخ کارمزد و شلوغی شبکه دارد. تراکنش با کارمزد مناسب معمولا در ۱۰ تا ۳۰ دقیقه تایید میشود. اگر تایید نشود، بیشتر نودها پس از حدود ۱۴ روز آن را از صف حذف می‌کنند.
آیا پولی که در ممپول گیر کرده از بین میرود؟
خیر. تراکنش تاییدنشده موجودی شما را جابهجا نکرده است. اگر از صف حذف شود، همان موجودی دوباره در کیف پول قابل خرج است.
چرا صرافی واریز من را نشان نمیدهد؟
احتمالا تراکنش هنوز در صف انتظار است یا تعداد تاییدیهها به حد لازم صرافی نرسیده است. شناسه تراکنش را در اکسپلورر جستوجو کنید. اگر تعداد تاییدیه کافی است و واریز هنوز در حساب شما نیامده، شناسه را برای پشتیبانی صرافی بفرستید.
RBF بهتر است یا CPFP؟
اگر فرستنده هستید و کیف پول شما RBF دارد، این روش ارزانتر است. CPFP برای حالتی است که گیرنده هستید یا فرستنده، مثل یک صرافی، کارمزد را پایین گذاشته است.
آیا شبکه ترون هم ممپول دارد؟
بله، تراکنشهای ترون هم پیش از ورود به بلاک چند ثانیه منتظر میمانند. چون هر سه ثانیه یک بلاک ساخته میشود، صف طولانی بهندرت پیش میآید.
