پاییز سال ۲۰۰۸ یک بانک سرمایه‌گذاری ۱۵۸ ساله در نیویورک ورشکست شد و در چند هفته بازار سهام، بازار ارز و قیمت کالاها در سراسر دنیا به هم ریخت. این رویداد اوج بحران مالی ۲۰۰۸ بود؛ بحرانی که از وام‌های مسکن پرریسک در آمریکا شروع شد و به بزرگ‌ترین رکود جهان پس از دهه ۱۹۳۰ رسید. در این درس ریشه‌های بحران مالی ۲۰۰۸، پنج مرحله آن، واکنش بانک مرکزی آمریکا و رفتار بازار ارز، طلا و نفت را با عدد و تاریخ می‌بینید. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
بحران مالی ۲۰۰۸ چیست؟
بحران مالی ۲۰۰۸ به فروپاشی بخش بزرگی از نظام بانکی آمریکا و اروپا در سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۹ گفته می‌شود. نقطه شروع آن بازار مسکن آمریکا بود. بانکها سال‌ها به خریدارانی وام داده بودند که توان بازپرداخت نداشتند و این وامها را به شکل اوراق بهادار به سرمایهگذاران سراسر دنیا فروخته بودند. وقتی قیمت خانهها پایین آمد، ارزش این اوراق سقوط کرد و بانک‌هایی که مقدار زیادی از آن‌ها را نگه داشته بودند، سرمایه خود را از دست دادند.
رکود پس از آن با نام Great Recession شناخته می‌شود؛ از دسامبر ۲۰۰۷ تا ژوئن ۲۰۰۹، یعنی ۱۸ ماه، طول کشید و طولانی‌ترین رکود آمریکا پس از جنگ جهانی دوم بود. تعریف رکود و نشانه‌های آن را در درس رکود اقتصادی بخوانید.
بحران مالی ۲۰۰۸ یک بحران بانکی بود که از وام مسکن شروع شد و چون بانکها به هم بدهکار بودند، در چند ماه به کل نظام مالی جهان سرایت کرد.
حباب مسکن و وام‌های ساب‌پرایم؛ ریشه بحران
پس از ترکیدن حباب شرکتهای اینترنتی در سال ۲۰۰۱، بانک مرکزی آمریکا نرخ بهره را تا ۱ درصد پایین آورد. وام ارزان شد و تقاضا برای خرید خانه بالا رفت. بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۶ قیمت مسکن در آمریکا تقریبا دو برابر شد. سازوکار این نوع رشد قیمت را در درس حباب اقتصادی دیده‌اید.
در همین دوره وام‌های ساب‌پرایم (Subprime) رواج پیدا کرد. ساب‌پرایم یعنی وام به کسی که سابقه اعتباری ضعیفی دارد و احتمال نکول او، یعنی ناتوانی در بازپرداخت، بالاست. بسیاری از این وامها نرخ شناور داشتند: دو سال اول قسط کم بود و بعد نرخ بالا می‌رفت.
از سال ۲۰۰۴ بانک مرکزی آمریکا نرخ بهره را در ۱۷ مرحله تا ۵٫۲۵ درصد بالا برد. قسط وام‌های شناور سنگین شد، نکولها زیاد شد و قیمت مسکن از اواسط ۲۰۰۶ شروع به افت کرد. شاخص قیمت مسکن آمریکا تا سال ۲۰۱۲ حدود ۲۷ درصد پایین آمد.
اوراق رهنی و CDO؛ ریسک چطور در کل سیستم پخش شد
بانکی که وام مسکن می‌داد، وام را تا آخر نگه نمی‌داشت. هزاران وام را کنار هم می‌گذاشت و از آن‌ها اوراق رهنی (MBS) می‌ساخت؛ اوراقی که قسط ماهانه وام‌گیرنده‌ها را به خریدار اوراق می‌رساند. بعد بانکهای سرمایه‌گذاری بخش‌های پرریسک این اوراق را دوباره بسته‌بندی می‌کردند و محصولی به نام CDO می‌ساختند. CDO مخفف Collateralized Debt Obligation است، یعنی بدهی‌ای که پشتوانه‌اش مجموعه‌ای از بدهی‌های دیگر است.
مشکل اصلی رتبه اعتباری این اوراق بود. موسسه‌های رتبه‌بندی به بخش بزرگی از آن‌ها بالاترین رتبه، یعنی AAA، داده بودند. صندوقهای بازنشستگی، بانکهای اروپایی و شرکتهای بیمه این اوراق را به‌عنوان دارایی کم‌ریسک خریدند. وقتی نکولها بالا رفت، هیچ‌کس دقیق نمی‌دانست کدام بانک چه مقدار اوراق آلوده در ترازنامه دارد.
وقتی بانکها نمی‌دانستند طرف معامله‌شان چقدر ضرر کرده، به هم وام ندادند و همین بی‌اعتمادی بحران را از بازار مسکن به کل نظام مالی برد.
دو عامل این بی‌اعتمادی را شدیدتر کرد. اول اهرم بالا: لیمن برادرز (Lehman Brothers) در پایان سال ۲۰۰۷ با هر ۱ دلار سرمایه خود حدود ۳۰ دلار دارایی نگه داشته بود، پس افت حدود ۳ درصدی ارزش دارایی‌ها کل سرمایه بانک را از بین می‌برد. دوم سوآپ نکول اعتباری (CDS)، یعنی قراردادی شبیه بیمه که اگر ناشر اوراق نکول کند، فروشنده ضرر خریدار را جبران می‌کند. شرکت بیمه AIG حجم بزرگی از این قراردادها را روی اوراق رهنی فروخته بود، بدون اینکه ذخیره کافی برای پرداخت خسارت داشته باشد.
۵ مرحله بحران مالی ۲۰۰۸ از ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۹
بحران مالی ۲۰۰۸ حدود دو سال طول کشید و مسیر آن را می‌توان در پنج مرحله دید:
- تابستان ۲۰۰۷، اولین ترک‌ها. دو صندوق پوشش ریسک بانک بیر استرنز (Bear Stearns) که روی اوراق ساب‌پرایم سرمایه‌گذاری کرده بودند، فروپاشیدند. در ۹ اوت ۲۰۰۷ بانک فرانسوی بی‌ان‌پی پاریبا (BNP Paribas) برداشت از سه صندوق خود را متوقف کرد و نرخ وام بین بانکی بالا رفت.
- مارس ۲۰۰۸، نجات بیر استرنز. این بانک در آستانه ورشکستگی با پشتیبانی بانک مرکزی آمریکا به جی‌پی مورگان (JPMorgan) فروخته شد. قیمت پیشنهادی اول برای هر سهم فقط ۲ دلار بود.
- سپتامبر ۲۰۰۸، اوج بحران. فنی مای و فردی مک، دو شرکت بزرگ تضمین وام مسکن، به کنترل دولت درآمدند. چند روز بعد لیمن برادرز ورشکست شد و AIG نجات داده شد.
- اکتبر تا دسامبر ۲۰۰۸، قفل شدن بازارها. وام بین بانکی تقریبا متوقف شد، بازارهای سهام جهان سقوط کردند و بانکهای مرکزی پشت سر هم نرخ بهره را کاهش دادند.
- مارس ۲۰۰۹، کف بازار. شاخص S&P 500 در ۹ مارس ۲۰۰۹ به ۶۷۶ واحد رسید؛ حدود ۵۷ درصد پایین‌تر از سقف اکتبر ۲۰۰۷. از همین ماه بازگشت بازار شروع شد.
سقوط لیمن برادرز؛ روزی که بازارها قفل شدند
در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۸ لیمن برادرز، چهارمین بانک سرمایه‌گذاری بزرگ آمریکا، درخواست ورشکستگی داد. دارایی‌های این بانک حدود ۶۳۹ میلیارد دلار بود و این پرونده هنوز بزرگ‌ترین ورشکستگی تاریخ آمریکاست. دولت آمریکا برخلاف بیر استرنز تصمیم گرفت این بانک را نجات ندهد.
پیامد این تصمیم در همان هفته‌ها دیده شد:
- ۱۶ سپتامبر: بانک مرکزی آمریکا ۸۵ میلیارد دلار به AIG وام داد تا این شرکت بتواند تعهدهای CDS خود را بپردازد.
- ۱۶ سپتامبر: ارزش هر واحد یک صندوق بازار پول بزرگ به دلیل نگهداری اوراق لیمن به زیر ۱ دلار رسید و هجوم سرمایهگذاران به صندوقهای مشابه شروع شد.
- ۲۹ سپتامبر: مجلس نمایندگان آمریکا طرح نجات را رد کرد و شاخص داوجونز در یک روز ۷۷۷ واحد افت کرد.
شاخص VIX که به «شاخص ترس» معروف است و نوسان مورد انتظار بازار سهام آمریکا را نشان می‌دهد، در ۲۰ نوامبر ۲۰۰۸ روی عدد ۸۰٫۸۶ بسته شد. میانگین معمول این شاخص حدود ۲۰ است.
واکنش بانک مرکزی و دولت آمریکا به بحران
دولت و بانک مرکزی آمریکا در چند ماه این اقدام‌ها را اجرا کردند:
- طرح نجات TARP. کنگره در ۳ اکتبر ۲۰۰۸ قانونی را تصویب کرد که ۷۰۰ میلیارد دلار برای خرید دارایی‌های مشکل‌دار و تزریق سرمایه به بانکها اختصاص داد.
- کاهش هماهنگ نرخ بهره. در ۸ اکتبر ۲۰۰۸ شش بانک مرکزی بزرگ، از جمله بانک مرکزی آمریکا و بانک مرکزی اروپا، هم‌زمان نرخ بهره را ۰٫۵ درصد کاهش دادند.
- نرخ نزدیک صفر. بانک مرکزی آمریکا در ۱۶ دسامبر ۲۰۰۸ نرخ بهره را به بازه صفر تا ۰٫۲۵ درصد رساند و تا دسامبر ۲۰۱۵ همان‌جا نگه داشت.
- تسهیل کمی. از نوامبر ۲۰۰۸ خرید گسترده اوراق رهنی و اوراق دولتی شروع شد. سازوکار این ابزار را در درس تسهیل کمی ببینید.
- خطوط سوآپ دلاری. بانک مرکزی آمریکا به بانکهای مرکزی دیگر دلار قرض داد تا بانکهای آن‌ها بدهی دلاری خود را بپردازند.
روایت کامل این اقدام‌ها در گزارش تاریخی بانک مرکزی آمریکا درباره رکود ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۹ آمده است.
اثر بحران مالی ۲۰۰۸ بر دلار و جفت‌ارزها
بسیاری انتظار داشتند بحران مالی ۲۰۰۸ دلار را تضعیف کند، ولی دلار قوی شد. بانکها و شرکتهای سراسر دنیا بدهی دلاری داشتند و برای پرداخت آن به دلار نقد نیاز پیدا کردند. سرمایهگذاران هم دارایی‌های پرریسک را فروختند و به اوراق خزانه آمریکا پناه بردند. شاخص دلار از حدود ۷۱ در مارس ۲۰۰۸ تا حدود ۸۸ در نوامبر همان سال بالا رفت.
بزرگ‌ترین حرکت در ین ژاپن دیده شد. سال‌ها معامله‌گران با وام ین کم‌بهره، ارزهای پربازده مثل دلار استرالیا را می‌خریدند. با شروع وحشت، این معامله‌ها یک‌باره بسته شد و ین به‌شدت تقویت شد. درس کری ترید توضیح می‌دهد چرا این معامله در زمان ترس ناگهان معکوس می‌شود.
| جفت‌ارز | تابستان ۲۰۰۸ | پایان ۲۰۰۸ تا اوایل ۲۰۰۹ | تغییر تقریبی |
|---|---|---|---|
| USD/JPY | حدود ۱۱۰ | حدود ۸۷ | افت حدود ۲۱ درصد |
| AUD/JPY | حدود ۱۰۷ | حدود ۵۵ | افت حدود ۴۸ درصد |
| AUD/USD | حدود ۰٫۹۸ | حدود ۰٫۶۰ | افت حدود ۳۹ درصد |
| GBP/USD | حدود ۲٫۰۰ | حدود ۱٫۳۵ | افت حدود ۳۲ درصد |
| EUR/USD | حدود ۱٫۶۰ | حدود ۱٫۲۴ | افت حدود ۲۲ درصد |
در بحران مالی ۲۰۰۸ ارزهای پناهگاهی، یعنی دلار آمریکا و ین ژاپن، قوی شدند و ارزهای کالایی بیشترین افت را داشتند.
رفتار طلا و نفت در بحران مالی ۲۰۰۸
نفت برنت در ۱۱ ژوئیه ۲۰۰۸ به رکورد حدود ۱۴۷ دلار رسید و تا دسامبر همان سال به حدود ۳۶ دلار سقوط کرد؛ افتی نزدیک به ۷۵ درصد. رکود تقاضای نفت را کم کرد و صندوقهای پراهرم مجبور به فروش شدند.
طلا رفتار دومرحله‌ای داشت. از سقف حدود ۱۰۰۰ دلار در مارس ۲۰۰۸ تا حدود ۷۰۰ دلار در اکتبر پایین آمد، چون سرمایه‌گذارانی که در بازارهای دیگر ضرر کرده بودند، برای تامین وجه نقد طلا هم فروختند. پس از آغاز تسهیل کمی و نرخ صفر، طلا مسیر صعودی گرفت و در سپتامبر ۲۰۱۱ به حدود ۱۹۲۰ دلار رسید. نقش طلا و دارایی‌های دیگر در دوران ترس را در درس دارایی امن ببینید.
در روزهای اول هر بحران نقدینگی، حتی دارایی امن هم فروخته می‌شود؛ رشد طلا معمولا بعد از واکنش بانک مرکزی شروع می‌شود.
مقایسه بحران ۲۰۰۸ با رکود بزرگ ۱۹۲۹
بحران مالی ۲۰۰۸ بیشتر از هر رویدادی با رکود بزرگ دهه ۱۹۳۰ مقایسه می‌شود. تفاوت اصلی در واکنش سیاست‌گذار بود. در دهه ۱۹۳۰ بانک مرکزی اجازه داد هزاران بانک ورشکست شوند و عرضه پول کم شد. در سال ۲۰۰۸ بانکهای مرکزی با تجربه همان دوره، سریع نقدینگی تزریق کردند.
| معیار | رکود بزرگ ۱۹۲۹ | بحران مالی ۲۰۰۸ |
|---|---|---|
| افت بازار سهام آمریکا | حدود ۸۹ درصد (داوجونز) | حدود ۵۷ درصد (S&P 500) |
| اوج نرخ بیکاری آمریکا | حدود ۲۵ درصد | ۱۰ درصد در اکتبر ۲۰۰۹ |
| افت تولید آمریکا | حدود ۲۶ درصد | حدود ۴ درصد |
| بانکهای ورشکسته | حدود ۹ هزار بانک | حدود ۴۶۵ بانک تا ۲۰۱۲ |
| واکنش بانک مرکزی | کاهش عرضه پول | نرخ صفر و تسهیل کمی |
| بازگشت سهام به سقف قبلی | حدود ۲۵ سال | حدود ۵ و نیم سال |
پیامدهای بحران مالی ۲۰۰۸ برای بازارهای امروز
بسیاری از قواعدی که امروز در بازار می‌بینید از همین بحران آمده است. قانون داد فرانک (Dodd-Frank) در سال ۲۰۱۰ نظارت بر بانکها و بازار مشتقات آمریکا را سختتر کرد و استاندارد بازل ۳ (Basel III) بانکها را به نگهداری سرمایه بیشتر مجبور کرد.
پیامد دیگر، دوره طولانی پول ارزان بود. نرخ بهره نزدیک صفر و خرید اوراق تا سال‌ها قیمت سهام و مسکن را بالا برد. ترازنامه بانک مرکزی آمریکا از حدود ۹۰۰ میلیارد دلار پیش از بحران به حدود ۴٫۵ هزار میلیارد دلار در سال ۲۰۱۵ رسید. حتی بیت‌کوین هم در ژانویه ۲۰۰۹ و در فضای بی‌اعتمادی پس از بحران مالی ۲۰۰۸ متولد شد.
۵ درس بحران مالی ۲۰۰۸ برای معامله‌گر
- همبستگی در بحران بالا می‌رود. دارایی‌هایی که در روزهای عادی مستقل حرکت می‌کنند، در وحشت با هم سقوط می‌کنند.
- اهرم بالا در نوسان شدید خطرناک است. در اکتبر ۲۰۰۸ جفت‌ارز AUD/JPY در یک هفته بیش از ۱۵۰۰ پیپ افت کرد و حساب‌های پراهرم را به صفر رساند.
- نقدینگی ناگهان کم می‌شود. در روزهای اوج بحران اسپرد چند برابر شد.
- واکنش بانک مرکزی جهت بازار را عوض می‌کند. کف بازار سهام و شروع رشد طلا هر دو پس از اقدام‌های گسترده بانک مرکزی شکل گرفتند.
- نشانه‌های اعتباری را دنبال کنید. افزایش نرخ وام بین بانکی، افت شدید سهام بانکها و پرش شاخص VIX ماه‌ها پیش از سقوط لیمن دیده می‌شد.
نکات کلیدی این درس
- بحران مالی ۲۰۰۸ از وام‌های مسکن ساب‌پرایم آمریکا شروع شد و رکود آن از دسامبر ۲۰۰۷ تا ژوئن ۲۰۰۹ ادامه داشت.
- اوراق رهنی و CDO ریسک وام‌های بد را در کل نظام مالی جهان پخش کردند و اهرم بالای بانکها ضرر را چند برابر کرد.
- ورشکستگی لیمن برادرز در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۸ با حدود ۶۳۹ میلیارد دلار دارایی، اوج بحران و بزرگ‌ترین ورشکستگی تاریخ آمریکا بود.
- واکنش اصلی شامل طرح ۷۰۰ میلیارد دلاری TARP، نرخ بهره نزدیک صفر و تسهیل کمی بود.
- در بازار ارز، دلار آمریکا و ین ژاپن قوی شدند و AUD/JPY حدود ۴۸ درصد افت کرد.
- طلا اول افت کرد و پس از تسهیل کمی تا ۱۹۲۰ دلار در سال ۲۰۱۱ بالا رفت.
جمع‌بندی
بحران مالی ۲۰۰۸ نشان داد ریسکی که در یک بازار کوچک مثل وام مسکن کماعتبار شروع می‌شود، با اهرم و بسته‌بندی دوباره بدهی می‌تواند کل نظام مالی دنیا را درگیر کند. برای معامله‌گر فارکس مهم‌ترین نکته الگوی واکنش بازارهاست: هنگام وحشت دلار و ین قوی میشوند، ارزهای کالایی و نفت سقوط می‌کنند و طلا پس از یک افت کوتاه، با پول ارزان بانک مرکزی بالا می‌رود. شناخت این الگو به شما کمک می‌کند در بحران بعدی با حجم کمتر و برنامه روشن‌تر معامله کنید.
سوالات متداول درباره بحران مالی ۲۰۰۸
۵ سوالبحران مالی ۲۰۰۸ از کجا شروع شد؟
از بازار مسکن آمریکا. بانکها به وامگیرندگان کماعتبار وام دادند و این وامها را به شکل اوراق رهنی فروختند. با بالا رفتن نرخ بهره و افت قیمت خانهها از سال ۲۰۰۶، نکولها زیاد شد و ارزش این اوراق سقوط کرد.
چرا لیمن برادرز نجات داده نشد؟
دولت آمریکا نگران بود نجات پشت سر هم بانکها، مدیران را به ریسکپذیری بیشتر تشویق کند. خریدار خصوصی هم برای لیمن پیدا نشد. پیامدهای سنگین این ورشکستگی بعدها باعث شد دولت AIG و بانکهای دیگر را نجات بدهد.
در بحران مالی ۲۰۰۸ قیمت طلا چه شد؟
طلا از حدود ۱۰۰۰ دلار در مارس ۲۰۰۸ تا حدود ۷۰۰ دلار در اکتبر پایین آمد، چون سرمایهگذاران برای تامین نقدینگی آن را فروختند. بعد از نرخ صفر و تسهیل کمی رشد کرد و در سال ۲۰۱۱ به حدود ۱۹۲۰ دلار رسید.
چرا دلار در بحرانی که از آمریکا شروع شد قوی شد؟
بانکها و شرکتهای سراسر دنیا بدهی دلاری داشتند و برای پرداخت آن به دلار نقد نیاز داشتند. سرمایهگذاران هم به اوراق خزانه آمریکا پناه بردند. این دو عامل تقاضای دلار را بالا برد.
آیا ممکن است بحرانی شبیه ۲۰۰۸ دوباره تکرار شود؟
بانکها امروز سرمایه بیشتری نگه میدارند و نظارت سختتر شده است، پس تکرار دقیق همان زنجیره کمتر محتمل است. با این حال بحرانهای مالی معمولا از بخشی شروع میشوند که نظارت کمتری دارد، مثل بانکهای کوچکتر یا صندوقهای پراهرم.
