قیمت بنزین آمریکا ۲۷ درصد بالاتر از پارسال است؛ بخشی از این رقم به امسال ربطی ندارد

داده تورم آگوست آمریکا نشان داد قیمت بنزین نسبت به سال گذشته ۲۷٫۴ درصد بالاتر است. این عدد بزرگ به نظر می‌رسد، اما بخشی از آن به قیمت پایین سال گذشته برمی‌گردد و نه به گرانی امسال. آماردان‌ها به این پدیده اثر پایه می‌گویند. در ادامه با اسمارت اف ایکس می‌بینیم این اثر چیست و چطور جلوی برداشت اشتباه از داده‌ها را بگیریم.

اثر پایه یعنی چه؟

هر رقم سالانه، قیمت امروز را با قیمت همین ماه در سال گذشته مقایسه می‌کند. آن قیمت سال گذشته همان مبنا یا پایه محاسبه است. اثر پایه یعنی تغییرات همان مبنا، خودش عدد امسال را بزرگ یا کوچک نشان دهد.

مثال ساده‌اش همین بنزین است. اگر قیمت هر گالن پارسال در همین ماه به دلیل افت شدید نفت پایین آمده باشد، مبنای مقایسه کوچک می‌شود. حالا حتی بازگشت قیمت به سطح عادی هم درصد سالانه بزرگی می‌سازد.

این اثر چطور ساخته می‌شود؟

گام اول انتخاب مبناست. آمار رسمی تورم دو رقم منتشر می‌کند: تغییر نسبت به ماه قبل و تغییر نسبت به سال قبل. رقم سالانه برای دیدن روند بلندمدت مفید است و به همین دلیل به مبنای دوازده ماه قبل وابسته می‌ماند.

گام دوم اتفاقی است که در آن سال افتاده. جنگ، رکود، شوک انرژی یا حتی یک تعطیلی بزرگ می‌تواند قیمت‌ها را برای چند ماه غیرعادی کند و همان ماه‌ها بعدا مبنای مقایسه می‌شوند.

گام سوم ظاهر شدن عدد است. با مبنای کوچک، درصد سالانه بزرگ می‌شود و با مبنای بزرگ، درصد سالانه کوچک به نظر می‌رسد. در هر دو حالت، فشار واقعی قیمت‌ها در ماه جاری چیز دیگری است.

کجاها با این پدیده روبه‌رو می‌شوید؟

رایج‌ترین جا تورم انرژی است، چون قیمت نفت پرنوسان‌ترین جزء سبد مصرفی است و هر سال می‌تواند مبنا را زیرورو کند. برای همین بانک‌های مرکزی سنجه هسته را هم دنبال می‌کنند که خوراک و انرژی را کنار می‌گذارد.

جای دوم آمار رشد اقتصادی است. رشد سالانه یک فصل، بعد از یک فصل ضعیف در سال قبل، معمولا درخشان به نظر می‌رسد. جای سوم گزارش سود شرکت‌هاست و رشد سالانه سود بعد از یک سال زیان‌ده بزرگ‌نمایی می‌شود.

جای چهارم بازده دارایی‌هاست. وقتی محاسبه سود یک ساله از کف بازار شروع شود، رقم نهایی خیلی بزرگ‌تر از تصویر واقعی درمی‌آید. همین منطق در مقایسه بازده طلا و سهام و رمزارز هم صدق می‌کند.

نمونه همین ماه

در داده آگوست، تورم کل سالانه ۳٫۴ درصد و تورم هسته ۲٫۴ درصد بود. فاصله این دو رقم تقریبا به طور کامل از انرژی می‌آید که ۱۶٫۳ درصد سالانه بالا رفته است.

بخشی از آن رشد ۱۶ درصدی واقعی است، چون قیمت نفت با تنش خاورمیانه از ۱۰۰ دلار گذشته. بخش دیگرش اثر پایه است، چون قیمت انرژی در تابستان سال گذشته افت محسوسی داشت و مبنای امسال پایین است. جزئیات کامل داده در گزارش تورم آگوست آمریکا آمده است.

برای همین است که رقم ماهانه اهمیت دارد. تورم کل در آگوست ۰٫۴ درصد ماهانه بود و همین عدد نشان می‌دهد فشار قیمتی در خود ماه چقدر بوده است.

این پدیده چه وقت تمام می‌شود؟

هر اثر پایه عمر مشخصی دارد و دقیقا دوازده ماه بعد از اتفاق اصلی از محاسبه خارج می‌شود. اگر افت بزرگ قیمت در تابستان سال گذشته رخ داده باشد، از تابستان امسال آن ماه‌ها یکی یکی از دوره مقایسه بیرون می‌روند.

به همین دلیل تحلیلگرها ماه‌ها زودتر درباره‌اش حرف می‌زنند. وقتی می‌دانید ماه آینده یک ماه بسیار قوی از مبنا خارج می‌شود، می‌توانید حدس بزنید رقم سالانه پایین می‌آید، حتی بدون هیچ تغییری در قیمت‌های جاری.

همین قابل پیش‌بینی بودن، یک مزیت هم دارد: بازار معمولا این بخش را از قبل در قیمت‌ها لحاظ می‌کند. توضیح این رفتار در گزارش خبر قیمت‌خورده چیست آمده است.

چطور داده را درست بخوانیم؟

قدم اول نگاه همزمان به رقم ماهانه و سالانه است. رقم ماهانه فشار جاری را نشان می‌دهد و رقم سالانه روند را. وقتی این دو از هم فاصله می‌گیرند، معمولا اثر پایه پشت ماجراست.

قدم دوم مقایسه سنجه کل با سنجه هسته است. اگر تفاوت زیاد باشد، منشا آن معمولا انرژی یا خوراک است که هر دو پرنوسان‌اند و سیاست پولی هم کمتر رویشان اثر دارد.

قدم سوم نگاه به نمودار دوازده ماه گذشته است. دیدن اینکه در ماه‌های آینده کدام ماه‌های قوی یا ضعیف از محاسبه خارج می‌شوند، به پیش‌بینی مسیر رقم سالانه کمک می‌کند. برنامه انتشار داده‌ها در تقویم اقتصادی می‌آید.

قدم چهارم توجه به واکنش بازار است. معامله‌گرها معمولا همان لحظه رقم هسته و رقم ماهانه را می‌بینند و همان‌ها قیمت را جابه‌جا می‌کنند. رابطه این ارقام با تصمیم نرخ بهره در درس نرخ بهره در فارکس و سازوکار قیمت‌گذاری بازار در گزارش فدواچ چطور کار می‌کند توضیح داده شده است.