وقتی خبر میرسد که لیر ترکیه در یک روز ۱۰ درصد ارزش خود را از دست داده یا رند آفریقای جنوبی با بالا رفتن نرخ بهره دلار افت کرده، موضوع خبر به گروهی از کشورها برمیگردد که به آنها بازارهای نوظهور گفته میشود. این کشورها رشد سریعی دارند، ولی ارزشان در برابر دلار حساستر از ارزهای اصلی است. در این درس تعریف ساده این اصطلاح، شش ویژگی مشترک، مهمترین کشورها و ارزها در فارکس، اثر دلار و پنج بحران معروف را همراه با یک مثال عددی میبینید. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
بازارهای نوظهور چیست؟
بازارهای نوظهور (Emerging Markets) به کشورهایی گفته میشود که اقتصادشان از مرحله کشاورزی و درآمد پایین عبور کرده و در مسیر صنعتی شدن است، ولی درآمد سرانه و ثبات اقتصادی آنها هنوز به پای کشورهای ثروتمندی مثل آمریکا یا ژاپن نمیرسد. نمونههای شناختهشده این گروه چین و هند در آسیا، برزیل و مکزیک در آمریکای لاتین، ترکیه در اروپا و آفریقای جنوبی در آفریقا هستند.
این کشورها جایی میان دو گروه دیگر قرار میگیرند. یک طرف اقتصادهای توسعهیافته هستند که درآمد سرانه بالا، بانک مرکزی مستقل و بازار مالی بزرگ دارند. طرف دیگر بازارهای مرزی (Frontier Markets) هستند، یعنی کشورهای کوچکتری مثل ویتنام، کنیا یا بنگلادش که بازار مالی آنها هنوز برای سرمایهگذار خارجی کوچک و کممعامله است.
بازارهای نوظهور کشورهایی هستند که سریع رشد میکنند و سرمایه خارجی جذب میکنند، ولی ارز آنها در زمان ترس جهانی و تقویت دلار بیشتر از ارزهای اصلی افت میکند.
تاریخچه اصطلاح بازار نوظهور
تا دهه ۱۹۷۰ برای این کشورها عبارت «جهان سوم» به کار میرفت که بیشتر تصویر فقر را نشان میداد و برای جذب سرمایهگذار مناسب نبود.
در سال ۱۹۸۱ آنتوان ون آگتمیل (Antoine van Agtmael)، کارشناس شاخه بخش خصوصی بانک جهانی، برای معرفی یک صندوق سرمایهگذاری در سهام این کشورها اصطلاح «بازارهای نوظهور» را پیشنهاد داد. این نام بهسرعت در بانکها و صندوقها رایج شد. در سال ۲۰۰۱ هم اصطلاح بریک (BRIC) از حرف اول نام چهار اقتصاد بزرگ این گروه ساخته شد: Brazil, Russia, India, China. این گروه بعدها با پیوستن آفریقای جنوبی و چند کشور دیگر به بریکس تبدیل شد.
۶ ویژگی مشترک اقتصادهای نوظهور

این کشورها اندازه و فرهنگ متفاوتی دارند، ولی شش ویژگی اقتصادی مشترک رفتار ارزشان را توضیح میدهد:
- رشد اقتصادی سریعتر. رشد سالانه تولید ناخالص داخلی آنها معمولا بین ۳ تا ۶ درصد است، در حالی که اقتصادهای ثروتمند بیشتر ۱ تا ۲ درصد رشد میکنند.
- تورم بالاتر. تورم یعنی بالا رفتن عمومی قیمتها؛ در این کشورها تورم معمولا بالاتر و پرنوسانتر است. مفهوم کامل آن را در درس تورم بخوانید.
- نرخ بهره بالاتر. بانک مرکزی برای کنترل تورم و نگه داشتن سرمایه خارجی، نرخ بهره را بالاتر از کشورهای ثروتمند نگه میدارد.
- بدهی دلاری. دولتها و شرکتها بخشی از وام خود را به دلار میگیرند، چون نرخ بهره دلار از نرخ بهره داخلی پایینتر است. همین بدهی در زمان تقویت دلار دردسر میسازد.
- وابستگی به صادرات کالا. درآمد بسیاری از آنها به نفت، فلزات یا محصولات کشاورزی وابسته است، پس قیمت این کالاها روی ارزشان اثر مستقیم دارد.
- ریسک سیاسی و نهادی. انتخابات، تغییر ناگهانی مدیر بانک مرکزی یا کنترل خروج سرمایه میتواند ارز را در چند ساعت جابهجا کند.
تفاوت اقتصاد توسعهیافته، نوظهور و مرزی
برای تازهکار فارکس، این مقایسه نشان میدهد چرا رفتار جفتارزهای این سه گروه با هم فرق دارد. عددها بازه معمول را نشان میدهند:
| معیار | اقتصاد توسعهیافته | بازار نوظهور | بازار مرزی |
|---|---|---|---|
| نمونه کشورها | آمریکا، آلمان، ژاپن، بریتانیا | چین، هند، برزیل، ترکیه، مکزیک | ویتنام، کنیا، نیجریه، بنگلادش |
| رشد سالانه اقتصاد | حدود ۱ تا ۲ درصد | حدود ۳ تا ۶ درصد | بسیار متغیر |
| تورم | معمولا نزدیک ۲ درصد | بالاتر و پرنوسان | اغلب بالا |
| نرخ بهره | پایین تا متوسط | بالا | بالا و ناپایدار |
| نقدینگی ارز در فارکس | بسیار بالا | متوسط | بسیار کم |
| نوسان ارز | کم تا متوسط | بالا | بسیار بالا و گاهی کنترلشده |
مرز این گروهها ثابت نیست. کره جنوبی و تایوان در برخی فهرستها توسعهیافته و در برخی دیگر نوظهور حساب میشوند. چین هم با اینکه دومین اقتصاد بزرگ دنیاست، به دلیل کنترل جریان سرمایه و درآمد سرانه پایینتر هنوز در گروه نوظهور قرار دارد.
مهمترین کشورهای بازارهای نوظهور

شاخصهای معروف سهام بازارهای نوظهور حدود ۲۴ کشور را در بر میگیرند. سهم این کشورها از تولید جهانی، اگر با برابری قدرت خرید سنجیده شود، به حدود ۶۰ درصد میرسد. برابری قدرت خرید یعنی مقایسه اقتصادها بر اساس اینکه با پول هر کشور چه مقدار کالا و خدمات در همان کشور میشود خرید.
- آسیا: چین، هند، اندونزی، کره جنوبی، تایوان، تایلند، مالزی، فیلیپین. آسیا بزرگترین وزن را در این گروه دارد.
- آمریکای لاتین: برزیل، مکزیک، شیلی، کلمبیا، پرو. بیشتر این کشورها فلز، نفت یا محصولات کشاورزی صادر میکنند.
- اروپا و خاورمیانه: ترکیه، لهستان، مجارستان، چک، یونان، عربستان سعودی، امارات، قطر، کویت.
- آفریقا: آفریقای جنوبی و مصر.
ارزهای بازارهای نوظهور در فارکس

در بازار فارکس، ارز این کشورها بیشتر در جفت با دلار معامله میشود و جزو جفت ارزهای اگزوتیک قرار میگیرد، یعنی جفتهایی که یک طرف آنها ارز یک اقتصاد کوچکتر یا نوظهور است. پرمعاملهترین آنها اینها هستند:
| ارز | نماد در فارکس | عامل اصلی حرکت |
|---|---|---|
| لیر ترکیه | USD/TRY | تورم بالا و سیاست بانک مرکزی ترکیه |
| رند آفریقای جنوبی | USD/ZAR | قیمت طلا و پلاتین و فضای ریسک جهانی |
| پزو مکزیک | USD/MXN | صادرات به آمریکا و نرخ بهره بالا |
| رئال برزیل | USD/BRL | قیمت سویا و سنگ آهن و نرخ بهره بالا |
| یوان چین | USD/CNH | مدیریت نرخ توسط بانک مرکزی چین |
| روپیه هند | USD/INR | قیمت نفت وارداتی |
CNH نماد یوانی است که بیرون از خاک اصلی چین، بیشتر در هنگکنگ، آزادانهتر معامله میشود.
اسپرد، یعنی فاصله قیمت خرید و فروش، در این جفتها چند برابر جفتهای اصلی مثل EUR/USD است. سواپ هم بزرگتر است. سواپ هزینه یا سودی است که برای باز ماندن معامله در طول شب به حساب شما اضافه یا از آن کم میشود.
چرا نرخ بهره در بازارهای نوظهور بالاست؟
سرمایهگذار خارجی وقتی پولش را به ارز یک کشور نوظهور تبدیل میکند، دو ریسک را قبول میکند: افت ارز و بیثباتی سیاسی. برای پذیرفتن این ریسک، سود بیشتری میخواهد و بانک مرکزی این سود را با نرخ بهره بالاتر میپردازد. تورم بالاتر هم دلیل دوم است، چون نرخ بهره باید از تورم بیشتر باشد تا پسانداز ارزش خود را حفظ کند.
بانک مرکزی ترکیه در مارس ۲۰۲۴ نرخ بهره را به ۵۰ درصد رساند و بانک مرکزی برزیل در ژوئن ۲۰۲۵ نرخ سلیک (Selic) را به ۱۵ درصد برد. در همان دوره نرخ بهره ژاپن کمتر از ۱ درصد بود. همین اختلاف، پایه استراتژی کری ترید است، یعنی قرض گرفتن ارز کمبهره و خرید ارز پربهره برای گرفتن سود اختلاف نرخ.
نرخ بهره بالا در یک کشور نوظهور بیشتر پاداش پذیرفتن ریسک افت ارز است و سود واقعی آن به رفتار ارز در طول دوره بستگی دارد.
اثر دلار و فدرال رزرو بر بازارهای نوظهور

فدرال رزرو، یعنی بانک مرکزی آمریکا، نرخ بهره دلار را تعیین میکند و دلار پول اصلی وامهای بینالمللی است. وقتی فدرال رزرو نرخ بهره را بالا میبرد، زنجیرهای از اتفاقها در این کشورها شروع میشود:
- سود سپرده و اوراق دلاری بالا میرود و نگه داشتن دلار جذابتر میشود.
- شاخص دلار بالا میرود و ارزهای دیگر در برابر آن ضعیف میشوند.
- بازپرداخت وامهای دلاری برای دولتها و شرکتهای این کشورها گرانتر میشود.
- سرمایهگذار خارجی سهام و اوراق محلی را میفروشد و پولش را به آمریکا برمیگرداند.
- ارز محلی افت میکند و بانک مرکزی گاهی مجبور میشود نرخ بهره را بالا ببرد یا از ذخایر ارزی خود بفروشد.
عکس این مسیر هم درست است و دوره کاهش نرخ و ضعف دلار معمولا دوره ورود سرمایه به این کشورهاست.
فضای کلی بازار جهانی هم روی این ارزها اثر زیادی دارد. در حالت ریسک آن (Risk-on) سرمایهگذاران به رشد خوشبیناند و سراغ داراییهای پربازده میروند. در حالت ریسک آف (Risk-off) ترس غالب میشود و پول به سمت دلار، ین ژاپن، فرانک سوئیس و طلا میرود. توضیح کامل این دو حالت را در درس ریسک آن و ریسک آف ببینید.
ارزهای بازارهای نوظهور جزو اولین داراییهایی هستند که در زمان ترس فروخته میشوند. برای همین جفتهایی مثل USD/ZAR و USD/MXN اغلب در روزهای ریسک آف بهسرعت بالا میروند، یعنی رند و پزو ضعیف میشوند. در مارس ۲۰۲۰ و با شروع همهگیری کرونا، سرمایهگذاران خارجی در چند هفته حدود ۸۰ میلیارد دلار از سهام و اوراق این کشورها خارج کردند.
۵ بحران معروف بازارهای نوظهور

این پنج نمونه نشان میدهد بحران ارزی چطور شروع میشود و به کشورهای دیگر سرایت میکند:
- بحران آسیا (۱۹۹۷): تایلند در ژوئیه ۱۹۹۷ نتوانست نرخ ثابت بات را در برابر دلار حفظ کند. بات تا اوایل ۱۹۹۸ حدود نیمی از ارزش خود را از دست داد و بحران به اندونزی، کره جنوبی و مالزی رسید.
- روسیه (۱۹۹۸): دولت روسیه در اوت ۱۹۹۸ بازپرداخت بخشی از بدهی خود را متوقف کرد و روبل در چند هفته حدود دو سوم ارزشش را از دست داد.
- نگرانی از کاهش خرید اوراق (۲۰۱۳): وقتی فدرال رزرو در مه ۲۰۱۳ از کم کردن خرید اوراق خبر داد، سرمایه از این کشورها خارج شد. روپیه هند تا اوت همان سال حدود ۲۰ درصد افت کرد و پنج کشور آسیبپذیرتر، یعنی برزیل، هند، اندونزی، ترکیه، آفریقای جنوبی، لقب «پنج شکننده» گرفتند.
- ترکیه و آرژانتین (۲۰۱۸): لیر ترکیه در سال ۲۰۱۸ حدود ۳۰ درصد ارزش خود را از دست داد. آرژانتین هم برای مهار سقوط پزو وامی ۵۷ میلیارد دلاری از صندوق بینالمللی پول گرفت که بزرگترین وام تاریخ این نهاد بود.
- کرونا (۲۰۲۰): خروج سریع سرمایه در مارس ۲۰۲۰ ارزهای پرمعامله این گروه را در چند هفته بین ۱۵ تا ۳۰ درصد پایین آورد.
در هر پنج مورد سه عامل مشترک دیده میشود: بدهی دلاری زیاد، تقویت دلار و خروج سریع سرمایه خارجی.
مثال عددی: سود نرخ بهره در برابر افت ارز
فرض کنید یک سرمایهگذار ۱۰ هزار دلار را با نرخ ۴۰ لیر برای هر دلار به لیر ترکیه تبدیل میکند و ۴۰۰ هزار لیر به دست میآورد. این پول را یک سال با سود ۴۰ درصد سپرده میگذارد و در پایان سال ۵۶۰ هزار لیر دارد. نتیجه نهایی به نرخ دلار در پایان سال بستگی دارد:
- اگر دلار به ۵۲ لیر برسد، ۵۶۰ هزار لیر برابر حدود ۱۰٬۷۷۰ دلار است و سود او حدود ۷٫۷ درصد میشود.
- اگر دلار به ۵۶ لیر برسد، دقیقا همان ۱۰ هزار دلار برمیگردد و سود نرخ بهره کاملا از بین رفته است.
- اگر دلار به ۶۰ لیر برسد، دارایی او حدود ۹٬۳۳۰ دلار میشود و با وجود ۴۰ درصد سود سپرده، حدود ۶٫۷ درصد ضرر کرده است.
این مثال سادهشده است و هزینههایی مثل سواپ و اسپرد را حساب نکرده، ولی نکته اصلی را نشان میدهد: در بازارهای نوظهور سود نرخ بهره فقط وقتی واقعی است که افت ارز از آن کمتر باشد.
ریسکهای معامله ارزهای بازارهای نوظهور
معامله این ارزها برای تازهکار فارکس چند خطر مشخص دارد که پیش از هر معامله باید بشناسید:
- اسپرد بالا. هزینه ورود و خروج در این جفتها چند برابر جفتهای اصلی است و در زمان اخبار چند برابر دیگر هم میشود.
- سواپ سنگین. خرید USD/TRY یعنی فروش لیر پربهره، پس هر شب سواپ منفی بزرگی از حساب شما کم میشود.
- حرکتهای ناگهانی. یک تصمیم سیاسی یا تغییر مدیر بانک مرکزی میتواند ارز را در چند دقیقه چند درصد جابهجا کند و باعث شود حد ضرر با قیمتی بدتر از سطح تعیینشده اجرا شود.
- نقدینگی کم در ساعات خلوت. در ساعتهایی که بازار محلی بسته است، عمق بازار کم میشود و قیمت راحتتر جهش میکند.
اگر تازه با فارکس آشنا شدهاید، بهتر است اول روی جفتهای اصلی تمرین کنید و ارزهای نوظهور را بیشتر بهعنوان نشانه فضای ریسک جهانی دنبال کنید. آمار رشد و تورم این کشورها را هم در گزارش چشمانداز اقتصاد جهانی روی سایت رسمی بانک جهانی ببینید.
نکات کلیدی این درس
- بازارهای نوظهور کشورهایی مثل چین، هند، برزیل، مکزیک و ترکیهاند که سریع رشد میکنند ولی هنوز به ثبات اقتصادهای ثروتمند نرسیدهاند.
- اصطلاح بازار نوظهور در سال ۱۹۸۱ ساخته شد تا جای عبارت «جهان سوم» را بگیرد.
- شش ویژگی مشترک این کشورها رشد سریع، تورم بالا، نرخ بهره بالا، بدهی دلاری، وابستگی به صادرات کالا و ریسک سیاسی است.
- ارز این کشورها در فارکس جزو جفتهای اگزوتیک است و اسپرد و سواپ بالاتری دارد.
- افزایش نرخ بهره فدرال رزرو و تقویت دلار معمولا به خروج سرمایه و افت ارزهای نوظهور منجر میشود.
- در فضای ریسک آف این ارزها جزو اولین داراییهایی هستند که فروخته میشوند.
جمعبندی
بازارهای نوظهور بخش بزرگی از اقتصاد دنیا را میسازند. ارز آنها نرخ بهره بالایی دارد، ولی در برابر دلار قوی و ترس جهانی آسیبپذیر است. برای معاملهگر فارکس، شناخت این گروه دو فایده دارد: ریسک واقعی جفتهای اگزوتیک را بهتر میسنجد و از حرکت ارزهایی مثل رند و پزو میفهمد بازار در حالت ترس است یا خوشبینی. پیش از هر معامله روی این ارزها، هزینه اسپرد و سواپ را بسنجید و تقویم تصمیمهای بانک مرکزی همان کشور را هم ببینید.
سوالات متداول درباره بازارهای نوظهور
۵ سوالآیا ایران جزو بازارهای نوظهور است؟
ایران در فهرست شاخصهای رسمی بازارهای نوظهور قرار ندارد، چون بازار سرمایه آن برای سرمایهگذار خارجی باز نیست و ریال در بازار جهانی فارکس معامله نمیشود. بعضی گزارشهای اقتصادی ایران را از نظر اندازه اقتصاد در گروه کشورهای نوظهور و در حال توسعه میآورند.
بزرگترین اقتصاد نوظهور کدام است؟
چین بزرگترین اقتصاد این گروه و دومین اقتصاد دنیاست. هند در رتبه دوم قرار دارد و در سالهای اخیر سریعترین رشد را میان اقتصادهای بزرگ داشته است.
فرق بازار نوظهور با بازار مرزی چیست؟
بازار مرزی کوچکتر، کممعاملهتر و برای سرمایهگذار خارجی سختتر است. کشورهایی مثل ویتنام و کنیا در این گروهاند و ارز آنها معمولا در بروکرهای فارکس ارائه نمیشود.
چرا ارزهای نوظهور با قوی شدن دلار افت میکنند؟
وقتی دلار قوی میشود و شاخص دلار بالا میرود، بازپرداخت بدهی دلاری دولتها و شرکتهای این کشورها گرانتر میشود. همزمان سرمایهگذار خارجی برای سود بیشتر به داراییهای دلاری برمیگردد و ارز محلی را میفروشد.
معامله ارزهای نوظهور برای تازهکار مناسب است؟
برای شروع مناسب نیست، چون اسپرد و سواپ بالا و حرکتهای ناگهانی دارد. بهتر است اول روی جفتهای اصلی تجربه کسب کنید و حجم معامله در این ارزها را کوچک نگه دارید.




