اسکناسی که در کیف شما است، از نظر جنس فقط یک تکه کاغذ یا پلیمر است و هزینه چاپ آن چند سنت بیشتر نمی‌شود. با این حال با همین کاغذ هم خرید روزانه می‌کنید و هم خانه می‌خرید. این نوع پول را پول فیات می‌نامند، یعنی پولی که پشتوانه طلا یا کالای دیگری ندارد و ارزشش را قانون دولت و اعتماد مردم تعیین میکند. امروز دلار، یورو و تقریبا همه ارزهایی که در بازار فارکس معامله می‌شوند از همین نوع هستند. در این درس سطح مبتدی می‌بینید ارزش این پول از کجا می‌آید، چطور ساخته میشود، چه مزایا و ریسک‌هایی دارد و چه فرقی با طلا و بیت کوین دارد. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
پول فیات چیست؟
پول فیات (Fiat Money) پولی است که دولت آن را با قانون، پول رسمی کشور اعلام میکند، ولی در برابرش هیچ مقدار مشخصی طلا، نقره یا کالای دیگری تحویل نمی‌دهد. واژه fiat در زبان لاتین یعنی «چنین باشد»؛ یعنی این پول ارزش دارد چون دولت گفته است پول است و مردم هم آن را قبول کرده‌اند.
پول فیات فقط اسکناس و سکه نیست. موجودی حساب بانکی، پولی که با کارت بانکی می‌پردازید و پولی که در اپلیکیشن بانک جابه‌جا می‌کنید هم از همین جنس است. در بیشتر کشورها بخش کوچکی از کل پول به شکل اسکناس است و بقیه فقط عددی در حساب‌های بانکی است.
پول فیات ارزش ذاتی ندارد؛ ارزش آن از قانون، تقاضا برای پرداخت مالیات و اعتماد مردم به بانک مرکزی می‌آید.
ارزش پول فیات از کجا می‌آید؟
سوال طبیعی این است که کاغذی بدون پشتوانه چرا ارزش دارد. پاسخ سه پایه دارد که کنار هم کار میکنند:
- قانون پول رایج: دولت اعلام میکند که این پول برای پرداخت بدهی و خرید کالا در کشور معتبر است و فروشنده نمی‌تواند آن را رد کند. به این ویژگی «پول رایج قانونی» (Legal Tender) می‌گویند.
- پرداخت مالیات: دولت مالیات را فقط با پول ملی خودش می‌گیرد. پس همه شرکت‌ها و مردم برای پرداخت مالیات به این پول نیاز دارند و همین نیاز یک تقاضای دائمی برای آن می‌سازد.
- اعتماد و کمیابی: مردم پول را قبول میکنند چون مطمئن‌اند فردا هم دیگران آن را قبول میکنند. این اعتماد تا وقتی می‌ماند که بانک مرکزی حجم پول را کنترل کند و ارزش آن را خیلی سریع پایین نیاورد.
اگر یکی از این پایه‌ها بشکند، مثلا مردم دیگر به بانک مرکزی اعتماد نکنند، ارزش پول حتی با وجود قانون هم سقوط میکند. نقش بانک مرکزی در حفظ این اعتماد را در درس بانک مرکزی ببینید.
تاریخچه پول فیات از اسکناس چینی تا ۱۹۷۱
پول کاغذی بدون پشتوانه ایده تازه‌ای نیست. حدود هزار سال پیش، در قرن یازدهم میلادی، سلسله سونگ در چین اسکناسی به نام جیائوزی (Jiaozi) منتشر کرد. بعدها در دوره مغول‌ها، قوبیلای خان پول کاغذی را تنها پول رسمی امپراتوری کرد و مارکوپولو (Marco Polo)، جهانگرد ونیزی، با تعجب درباره آن نوشت. همان دولت‌ها آن‌قدر اسکناس چاپ کردند که ارزش پول از بین رفت.
در سال ۱۶۸۵ فرماندار مستعمره فرانسه در کانادا، چون سکه برای پرداخت حقوق سربازها نرسیده بود، روی کارت‌های بازی مهر زد و آن‌ها را به‌جای پول خرج کرد. در ۱۸۶۲ و در جنگ داخلی آمریکا، دولت اسکناسی به نام گرین‌بک (Greenback) چاپ کرد که قابل تبدیل به طلا نبود.
با این حال تا قرن بیستم بیشتر کشورها پول خود را به طلا گره زده بودند. نقطه پایان آن نظام ۱۵ اوت ۱۹۷۱ بود؛ ریچارد نیکسون (Richard Nixon)، رئیس‌جمهور آمریکا، تبدیل دلار به طلا را متوقف کرد و از آن روز همه ارزهای مهم دنیا بدون پشتوانه شدند. داستان کامل دوره قبل را در درس استاندارد طلا بخوانید. یورو هم در ۱۹۹۹ به‌عنوان یک پول مشترک بدون پشتوانه برای چند کشور اروپایی متولد شد.
پول فیات چطور ساخته میشود؟
بیشتر مردم فکر میکنند پول را فقط بانک مرکزی با ماشین چاپ می‌سازد. در عمل دو بازیگر اصلی در ساختن پول نقش دارند:
- بانک مرکزی: اسکناس و سکه را منتشر میکند، به بانک‌ها نقدینگی می‌دهد و با تغییر نرخ بهره، هزینه قرض گرفتن را بالا یا پایین می‌برد.
- بانکهای تجاری: وقتی بانک به شما وام می‌دهد، مبلغ وام را به حساب شما واریز میکند. این سپرده تازه همان لحظه به پول در اقتصاد اضافه میشود.
یک مثال ساده: بانکی به یک شرکت ۱۰۰ هزار دلار وام می‌دهد. شرکت این پول را به پیمانکار می‌پردازد و پیمانکار آن را در بانک دیگری سپرده میکند. حالا آن بانک می‌تواند بخشی از همین سپرده را دوباره وام بدهد. به همین دلیل در کشوری مثل بریتانیا حدود ۹۷ درصد پول به شکل سپرده بانکی است و فقط ۳ درصد اسکناس و سکه است. شرح این سازوکار را در توضیح بانک مرکزی بریتانیا درباره خلق پول ببینید.
لایه‌های مختلف حجم پول را در درس عرضه پول توضیح داده‌ایم. بانک مرکزی در بحران‌ها گاهی با خرید اوراق، پول تازه وارد اقتصاد میکند که به آن تسهیل کمی می‌گویند.
پول فیات در برابر پول کالایی و پول پشتوانه‌دار
در طول تاریخ سه نوع اصلی پول وجود داشته است. فرق آن‌ها در این است که ارزش پول از کجا می‌آید:
| ویژگی | پول کالایی | پول پشتوانه‌دار | پول فیات |
|---|---|---|---|
| نمونه | سکه طلا و نقره، نمک | اسکناس قابل تبدیل به طلا | دلار و یورو امروز |
| منبع ارزش | جنس خود پول | طلای ذخیره‌شده در بانک | قانون و اعتماد |
| حجم پول | به میزان استخراج بستگی دارد | محدود به ذخیره طلا | با تصمیم بانک مرکزی |
| حمل و نگه‌داری | سنگین و پرهزینه | ساده | بسیار ساده و دیجیتال |
| ریسک اصلی | کمبود پول در رونق اقتصاد | تمام شدن ذخیره طلا | تورم و چاپ بیش از حد |
همان‌طور که در جدول پیداست، پول امروزی انعطاف بیشتری دارد، ولی همین انعطاف ریسک خودش را هم می‌آورد.
مزایا و معایب پول فیات
مزایا. بانک مرکزی می‌تواند در رکود نرخ بهره را پایین بیاورد و به اقتصاد پول تزریق کند؛ کاری که در نظام طلا تقریبا ممکن نبود. حجم پول می‌تواند هم‌پای رشد اقتصاد بزرگ شود و به کشف معدن طلای تازه وابسته نیست. ساخت و جابه‌جایی پول ارزان است و پرداخت دیجیتال را ساده میکند. نرخ ارز هم می‌تواند شناور باشد و شوک‌های خارجی را جذب کند.
معایب. وقتی محدودیت طبیعی برای ساختن پول وجود ندارد، دولت ممکن است برای جبران کسری بودجه بیش از حد پول چاپ کند. نتیجه این کار تورم است و در حالت شدید به ابرتورم می‌رسد. آلمان در ۱۹۲۳، زیمبابوه در ۲۰۰۸ و ونزوئلا در سال‌های اخیر نمونه‌های مشهور آن هستند. زیمبابوه حتی اسکناس ۱۰۰ تریلیون دلاری چاپ کرد. علت‌ها و نشانه‌های این وضعیت را در درس ابرتورم ببینید.
مهم‌ترین ریسک پول فیات در تصمیم‌های کسانی است که آن را مدیریت میکنند. برای همین در بیشتر کشورهای پیشرفته بانک مرکزی مستقل از دولت تصمیم می‌گیرد.
قدرت خرید پول فیات در طول زمان
چون حجم پول بهمرور زیاد میشود، قیمتها در بلندمدت بالا میروند و هر واحد پول کالای کمتری می‌خرد. به این کاهش، افت قدرت خرید می‌گویند. یک مثال عددی ساده:
- اگر تورم سالانه ۲ درصد باشد، ۱۰۰ دلار بعد از ۲۰ سال فقط به اندازه ۶۷ دلار امروز کالا می‌خرد.
- اگر تورم سالانه ۵ درصد باشد، همان ۱۰۰ دلار بعد از ۲۰ سال قدرت خریدی برابر با حدود ۳۸ دلار دارد.
- با تورم ۲ درصد، قدرت خرید پول حدود ۳۵ سال طول می‌کشد تا نصف شود. با تورم ۷ درصد این زمان به حدود ۱۰ سال می‌رسد.
در عمل هم همین اتفاق افتاده است. کالایی که در سال ۱۹۷۱ در آمریکا ۱۰ دلار قیمت داشت، امروز حدود ۸۰ دلار قیمت دارد. به همین دلیل بانکهای مرکزی بزرگ هدف تورم حدود ۲ درصد را انتخاب کرده‌اند تا افت قدرت خرید کند و قابل پیشبینی باشد. پایه‌های این بحث را در درس تورم ببینید.
پول فیات و نرخ ارز در بازار فارکس
بازار فارکس در اصل بازار معامله پول‌های فیات با یکدیگر است. وقتی جفت ارز یورو دلار (EUR/USD) را می‌خرید، روی قوی‌تر شدن یک ارز در برابر ارز دیگر معامله می‌کنید. چون هیچ‌کدام پشتوانه طلا ندارند، قیمت آن‌ها را عوامل دیگری تعیین میکند:
- نرخ بهره: پولی که سود بیشتری به سپرده می‌دهد، معمولا تقاضای بیشتری پیدا میکند.
- تورم: پولی که سریعتر قدرت خریدش را از دست می‌دهد، در بلندمدت ضعیف‌تر میشود.
- رشد اقتصادی و تراز تجاری: اقتصاد قوی‌تر و صادرات بیشتر یعنی تقاضای بیشتر برای پول آن کشور.
- اعتماد به بانک مرکزی: هر تصمیمی که به اعتبار بانک مرکزی آسیب بزند، ارز همان کشور را پایین می‌برد.
بیشتر پول‌های فیات بزرگ شناورند، ولی بعضی کشورها پول خود را به دلار گره می‌زنند. فرق این دو روش را در درس نرخ ارز ثابت و شناور بخوانید.
پول فیات در برابر طلا و بیت کوین
طلا و بیت کوین معمولا به‌عنوان رقیب پول رسمی دولت‌ها معرفی می‌شوند. هر سه ویژگی‌های متفاوتی دارند:
- عرضه: حجم پول رسمی را بانک مرکزی تعیین میکند. طلا با استخراج سالانه حدود ۱ تا ۲ درصد زیاد میشود. عرضه بیت کوین در کد آن به ۲۱ میلیون واحد محدود شده است.
- نوسان: ارزش پول رسمی در کوتاه‌مدت پایدار است. طلا نوسان متوسطی دارد و بیت کوین ممکن است در یک ماه ده‌ها درصد بالا و پایین برود.
- ناشر: پول رسمی را دولت و بانک مرکزی منتشر میکنند. طلا ناشر ندارد و بیت کوین را شبکه‌ای از کاربران بدون مرکز اداره میکند.
- کاربرد روزانه: برای خرید روزمره، پرداخت حقوق و مالیات هنوز پول رسمی کشور ابزار اصلی است.
به همین دلیل بسیاری از سرمایه‌گذارها پول نقد و سپرده را برای خرج روزانه نگه می‌دارند و بخشی از پس‌انداز را در طلا یا دارایی‌های دیگر می‌گذارند تا از افت قدرت خرید محافظت کنند.
ارز دیجیتال بانک مرکزی؛ نسخه دیجیتال پول فیات
ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) نسخه کاملا دیجیتال پول ملی است که مستقیم بانک مرکزی آن را منتشر میکند. ارزش آن دقیقا با اسکناس همان کشور برابر است و با بیت کوین فرق دارد، چون ناشر مرکزی دارد و عرضه‌اش را بانک مرکزی تعیین میکند.
باهاما در اکتبر ۲۰۲۰ اولین کشوری بود که چنین پولی را رسما راه انداخت. چین یوآن دیجیتال را از ۲۰۲۰ در چند شهر آزمایش کرده و منطقه یورو هم روی یورو دیجیتال کار میکند. این پروژه‌ها شکل پول را عوض میکنند، ولی ماهیت آن همان پول بدون پشتوانه می‌ماند.
نکات کلیدی این درس
- پول فیات پولی است که پشتوانه کالایی ندارد و ارزشش را قانون دولت و اعتماد مردم تعیین میکند.
- سه پایه ارزش آن قانون پول رایج، نیاز به پرداخت مالیات و اعتماد به بانک مرکزی است.
- از ۱۵ اوت ۱۹۷۱ و پایان تبدیل دلار به طلا، همه ارزهای مهم دنیا بدون پشتوانه طلا هستند.
- بیشتر پول را بانکهای تجاری با دادن وام می‌سازند و بانک مرکزی با نرخ بهره آن را هدایت میکند.
- بزرگ‌ترین ریسک این نظام چاپ بیش از حد پول و تورم است.
- بازار فارکس معامله پول‌های فیات با یکدیگر است و نرخ بهره و تورم قیمت آن‌ها را جابه‌جا میکند.
اسمارت اف ایکس؛ مرجع مقایسه و انتخاب بهترین خدمات مالی
اسمارت اف ایکس همراه هوشمند شما در مسیر معامله‌گری است؛ ما ابزار، دانش و تحلیل‌های پیشرفته را در اختیار شما می‌گذاریم تا با اطمینان و هوشمندی، تصمیمات سرمایه‌گذاری بهتر و به‌روزتری بگیرید.
برخی از مزایای همکاری با اسمارت اف ایکس شامل موارد زیر است:
- بررسی بی‌طرفانه: بروکرها و بسترهای معاملاتی را بر اساس واقعیت‌ها و بدون جانبداری بررسی می‌کنیم تا انتخاب آگاهانه‌ای داشته باشید.
- رشد سواد مالی: محتوای آموزشی و تحلیلی جامع تهیه می‌کنیم تا مهارت‌های لازم برای فعالیت موفق در بازارهای مالی را کسب کنید.
- تهیه مقالات جدید: با تمرکز بر دانش روز، مقالات آموزشی و تحلیلی به‌روز منتشر می‌کنیم.
- پایبندی به اصل شفافیت: نظرات و بازخوردهای کاربران را بدون حذف یا ویرایش منتشر می‌کنیم.
💬 اگر سوالی دارید یا نیاز به راهنمایی دارید، می‌توانید از راه‌های ارتباطی زیر با ما در تماس باشید:
- تلگرام پشتیبانی: smartfxsupport
- ایمیل پشتیبانی: support@smartfxac.com
جمع‌بندی
پول فیات همان پولی است که هر روز با آن خرید می‌کنید؛ پولی بدون پشتوانه طلا که ارزشش به قانون، مالیات و اعتماد مردم بستگی دارد. این نظام از ۱۹۷۱ پول همه دنیا شده و به بانکهای مرکزی ابزار مقابله با رکود داده است. در عوض، اگر مدیریت آن درست نباشد، تورم و افت قدرت خرید به همراه دارد. برای معامله‌گر فارکس، شناختن این نظام پولی یعنی فهمیدن اینکه چرا نرخ بهره، تورم و اعتبار بانک مرکزی قیمت ارزها را حرکت می‌دهند.
سوالات متداول درباره پول فیات
۵ سوالپول فیات به زبان ساده یعنی چه؟
پول فیات پولی است که خودش ارزش ندارد و دولت با قانون آن را پول رسمی کشور اعلام کرده است. شما آن را قبول می‌کنید چون می‌دانید دیگران هم آن را قبول میکنند و مالیات هم با آن پرداخت میشود.
آیا دلار پول فیات است؟
بله. دلار آمریکا از ۱۵ اوت ۱۹۷۱ که تبدیل آن به طلا متوقف شد، پشتوانه طلا ندارد. یورو، پوند، ین و تقریبا همه ارزهای رسمی دنیا هم همین وضعیت را دارند.
فرق پول فیات با پول کاغذی چیست؟
پول کاغذی به شکل فیزیکی پول اشاره دارد و پول فیات به منبع ارزش آن. اسکناس قدیمی قابل تبدیل به طلا هم کاغذی بود، ولی ارزشش از طلای پشتوانه می‌آمد. موجودی حساب بانکی شما شکل دیجیتال دارد و باز هم از همین نوع است.
آیا بیت کوین پول فیات است؟
خیر. بیت کوین را هیچ دولت یا بانک مرکزی منتشر نمیکند و عرضه آن به ۲۱ میلیون واحد محدود است. پول رسمی کشورها ناشر مرکزی دارد و حجم آن را بانک مرکزی تعیین میکند.
چرا ارزش پول فیات بهمرور کم میشود؟
حجم پول در بیشتر سالها سریعتر از تولید کالا و خدمات زیاد میشود و قیمتها بالا میروند. بانکهای مرکزی بزرگ تلاش میکنند این افت را با هدف تورم حدود ۲ درصد کند و قابل پیشبینی نگه دارند.
