در مارس سال ۲۰۰۰ شاخص نزدک آمریکا به بیش از ۵ هزار واحد رسید و دو سال بعد حدود ۷۸ درصد از ارزش خود را از دست داد. اقتصاددان‌ها به چنین رشد و سقوطی حباب اقتصادی می‌گویند، یعنی دوره‌ای که قیمت یک دارایی بسیار بالاتر از ارزش واقعی آن می‌رود و بعد ناگهان می‌ریزد. در این درس پنج مرحله شکل‌گیری حباب، پنج نمونه تاریخی، نشانه‌های پیش از ترکیدن و اثر آن بر بازار ارز و قیمت طلا را می‌بینید. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
حباب اقتصادی چیست؟
حباب اقتصادی (Economic Bubble) دوره‌ای است که قیمت یک دارایی مثل سهام، مسکن، زمین یا یک کالا در زمان کوتاه چند برابر میشود، بدون اینکه درآمد یا سود واقعی آن دارایی به همان اندازه رشد کرده باشد. ارزش واقعی یعنی قیمتی که درآمد آینده دارایی آن را توجیه میکند، مثلا اجاره یک خانه یا سود سالانه یک شرکت.
در دوره حباب، بیشتر خریداران به این امید می‌خرند که نفر بعدی قیمت بالاتری بپردازد و درآمد دارایی برایشان اهمیت کمی دارد. تا وقتی خریدارهای تازه وارد بازار میشوند، قیمت بالا می‌رود. وقتی ورود پول تازه کند شود، فروشنده‌ها از خریدارها بیشتر میشوند و قیمت با سرعتی بیشتر از رشدش سقوط میکند.
حباب با فاصله قیمت از ارزش واقعی شناخته میشود. هرچه این فاصله بیشتر و رشد سریع‌تر باشد، ترکیدن حباب هم شدیدتر است.
تشخیص حباب پیش از ترکیدن سخت است، چون در میانه راه همیشه دلیل قابل قبولی برای رشد قیمت وجود دارد. آلن گرینسپن (Alan Greenspan)، رئیس وقت فدرال رزرو، در دسامبر ۱۹۹۶ از «سرخوشی غیرمنطقی» بازار سهام صحبت کرد، ولی بازار تا سه سال بعد همچنان بالا رفت.
سه سوخت اصلی حباب اقتصادی: پول ارزان، روایت تازه و اهرم
هر حباب اقتصادی به سه عامل نیاز دارد که معمولا با هم ظاهر میشوند:
- پول ارزان: وقتی نرخ بهره پایین است، وام گرفتن ارزان میشود و سود سپرده بانکی جذابیتی ندارد. پول به سمت دارایی‌هایی می‌رود که بازده بیشتری وعده می‌دهند. بانک مرکزی با سیاست پولی انبساطی، یعنی کاهش نرخ بهره و افزایش نقدینگی، این شرایط را می‌سازد.
- روایت تازه: یک فناوری، یک بازار نوظهور یا یک تغییر قانونی که همه باور دارند قواعد قدیم را عوض کرده است. اینترنت در دهه ۹۰ و وام مسکن آسان در دهه ۲۰۰۰ نمونه‌های این روایت بودند.
- اهرم: خرید با پول قرضی. اهرم یعنی خرید دارایی با سرمایه‌ای بیشتر از پول خودتان؛ مثلا خرید ۱۰۰ میلیون تومان سهام با ۲۰ میلیون پول شخصی و ۸۰ میلیون وام. اهرم رشد قیمت را تندتر میکند و ترکیدن را هم خطرناکتر.
بعد از بحران ۲۰۰۸، بانک‌های مرکزی بزرگ سالها نرخ بهره را نزدیک صفر نگه داشتند و با خرید گسترده اوراق، یعنی تسهیل کمی، نقدینگی زیادی وارد بازارها کردند.
۵ مرحله حباب اقتصادی از جرقه تا وحشت
اقتصاددان آمریکایی هایمن مینسکی (Hyman Minsky) چرخه حباب را در پنج مرحله توضیح داد:
| مرحله | چه اتفاقی میافتد | رفتار خریداران |
|---|---|---|
| ۱. جرقه (Displacement) | یک نوآوری یا کاهش نرخ بهره توجه سرمایهگذاران را جلب میکند | سرمایهگذاران حرفه‌ای آرام وارد میشوند |
| ۲. رونق (Boom) | قیمت پیوسته بالا می‌رود و رسانه‌ها به موضوع می‌پردازند | پول بیشتری وارد بازار میشود |
| ۳. سرخوشی (Euphoria) | قیمت عمودی بالا می‌رود و ارزش‌گذاری‌ها منطق خود را از دست می‌دهند | تازه‌واردها با وام می‌خرند |
| ۴. سودگیری (Profit Taking) | سرمایهگذاران آگاه آرام می‌فروشند و قیمت چند بار نوسان شدید دارد | بیشتر مردم هنوز خوش‌بین‌اند |
| ۵. وحشت (Panic) | فروش همگانی شروع میشود و قیمت در زمان کوتاه سقوط میکند | همه هم‌زمان می‌خواهند بفروشند |
مرحله سوم خطرناک‌ترین بخش است، چون رشد قیمت در آن بیشترین سرعت را دارد و افرادی که تجربه کمتری دارند بیشترین حجم خرید را انجام می‌دهند.
نمونه‌های تاریخی حباب اقتصادی از لاله‌های هلند تا دریای جنوب
قدیمی‌ترین حباب ثبت‌شده در هلند قرن هفدهم رخ داد. در دهه ۱۶۳۰ قیمت پیاز گل لاله در چند سال ده‌ها برابر شد و برخی پیازهای کمیاب به قیمت یک خانه در آمستردام معامله می‌شدند. در فوریه ۱۶۳۷ خریداران ناگهان از حراج‌ها کنار کشیدند و قیمت‌ها در چند هفته فرو ریخت.
حباب مشهور بعدی در انگلستان سال ۱۷۲۰ شکل گرفت. سهام شرکت دریای جنوب (South Sea Company) که امتیاز تجارت با آمریکای جنوبی را داشت، از حدود ۱۲۸ پوند در ژانویه به نزدیک ۱۰۰۰ پوند در تابستان رسید و تا پایان همان سال به کمتر از ۲۰۰ پوند برگشت.
| حباب | سال اوج | دارایی | افت پس از اوج |
|---|---|---|---|
| لاله‌های هلند | ۱۶۳۷ | پیاز گل لاله | بیش از ۹۰ درصد |
| دریای جنوب | ۱۷۲۰ | سهام یک شرکت تجاری | حدود ۸۰ درصد |
| ژاپن | ۱۹۸۹ | سهام و زمین | حدود ۸۰ درصد تا ۲۰۰۹ |
| دات کام | ۲۰۰۰ | سهام شرکت‌های اینترنتی | حدود ۷۸ درصد |
| مسکن آمریکا | ۲۰۰۶ | خانه و وام رهنی | حدود ۲۷ درصد |
افت قیمت مسکن کمتر از سهام بود، ولی چون بیشتر خانهها با وام خریده شده بودند، آسیب آن به بانکها و کل اقتصاد جهانی رسید.
حباب اقتصادی ژاپن در سال ۱۹۸۹ و اثر آن بر ین
در دهه ۱۹۸۰ ین ژاپن قوی شد و بانک مرکزی ژاپن برای حمایت از صادرات، نرخ بهره را پایین آورد. وام ارزان به بازار سهام و زمین رفت. شاخص نیکی ۲۲۵ در ۲۹ دسامبر ۱۹۸۹ به حدود ۳۸۹۱۵ واحد رسید.
بانک ژاپن از ماه مه ۱۹۸۹ تا اوت ۱۹۹۰ نرخ بهره را از ۲٫۵ به ۶ درصد رساند و حباب ترکید. نیکی تا سال ۱۹۹۲ بیش از نیمی از ارزش خود را از دست داد و در مارس ۲۰۰۹ به حدود ۷۰۰۰ واحد رسید. این شاخص تا فوریه ۲۰۲۴، یعنی ۳۴ سال بعد، دوباره به سقف ۱۹۸۹ برنگشت.
برای معامله‌گر فارکس، مهم‌ترین اثر این حباب بر ین بود. اقتصاد ژاپن سالها رشد کندی داشت، قیمت‌ها تقریبا ثابت ماندند و بانک ژاپن از سال ۱۹۹۹ نرخ بهره را نزدیک صفر برد. ین ارزان‌ترین ارز برای قرض گرفتن شد و معامله‌گران آن را وام می‌گرفتند تا در ارزهای پربهره سرمایه‌گذاری کنند.
ترکیدن یک حباب بزرگ می‌تواند سیاست پولی یک کشور را برای دهه‌ها عوض کند و رفتار ارز آن کشور را هم با خود تغییر دهد.
حباب دات کام در سال ۲۰۰۰ و حباب مسکن آمریکا در ۲۰۰۸
در نیمه دوم دهه ۱۹۹۰ هر شرکتی که نام اینترنت را در برنامه کاری خود داشت، سرمایه جذب می‌کرد؛ حتی شرکت‌هایی که هیچ سودی نداشتند. فدرال رزرو نرخ بهره را تا ۶٫۵ درصد در مه ۲۰۰۰ بالا برد و نزدک از ۵۰۴۸ واحد در ۱۰ مارس ۲۰۰۰ به حدود ۱۱۱۴ واحد در اکتبر ۲۰۰۲ رسید.
فدرال رزرو برای مقابله با رکود پس از دات کام، نرخ بهره را تا ۱ درصد در سال ۲۰۰۳ پایین آورد. پول ارزان این بار به بازار مسکن رفت. بانکها به افرادی که توان بازپرداخت نداشتند وام مسکن دادند و این وامها را به شکل اوراق بهادار به سرمایهگذاران سراسر دنیا فروختند. قیمت مسکن آمریکا در سال ۲۰۰۶ به اوج رسید و با شروع ناتوانی وام‌گیرندگان در بازپرداخت، ارزش این اوراق سقوط کرد.
ورشکستگی بانک لیمن برادرز (Lehman Brothers) در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۸ اوج بحران بود. حباب اقتصادی مسکن به بزرگ‌ترین رکود اقتصادی آمریکا پس از دهه ۱۹۳۰ تبدیل شد. روایت کامل این بحران در مقاله تاریخی فدرال رزرو درباره رکود بزرگ ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۹ آمده است.
نشانه‌های حباب اقتصادی پیش از ترکیدن
وقتی چند نشانه زیر با هم دیده شوند، احتمال حباب بالاست و ریسک ترکیدن هم بیشتر میشود:
- رشد عمودی قیمت: قیمت در چند ماه چند برابر میشود و اصلاح‌های کوتاه هم به‌سرعت خریده میشوند.
- فاصله زیاد از ارزش واقعی: نسبت قیمت به سود سهام یا نسبت قیمت مسکن به درآمد خانوار از میانگین تاریخی خود بسیار بالاتر است.
- رشد سریع وام: حجم وام‌های خرید سهام و مسکن تندتر از رشد اقتصاد بالا می‌رود.
- ورود گسترده تازه‌واردها: افرادی که پیش از این هرگز در آن بازار معامله نکرده‌اند، با پس‌انداز یا وام خرید میکنند.
- روایت «این بار فرق دارد»: تحلیلگران معیارهای قدیمی ارزش‌گذاری را منسوخ اعلام میکنند.
یک معیار رایج برای سهام آمریکا نسبت CAPE است که قیمت امروز را با میانگین سود ده سال گذشته مقایسه میکند. این نسبت در دسامبر ۱۹۹۹، سه ماه پیش از ترکیدن حباب دات کام، به بالاترین سطح تاریخ خود رسید.
رشد سالم قیمت یا حباب اقتصادی؛ چطور این دو را از هم جدا کنید
هر رشد سریعی حباب نیست. گاهی قیمت یک دارایی بالا می‌رود چون سود یا درآمد آن واقعا رشد کرده است. جدول زیر تفاوت این دو حالت را نشان می‌دهد:
| معیار | رشد سالم | حباب اقتصادی |
|---|---|---|
| سود و درآمد | هم‌پای قیمت بالا می‌رود | از قیمت عقب می‌ماند |
| منبع پول | پس‌انداز و سرمایه واقعی | وام و اهرم بالا |
| دلیل خرید | درآمد آینده دارایی | امید فروش گران‌تر |
| سرعت رشد | تدریجی و همراه با اصلاح | عمودی و بدون اصلاح جدی |
| واکنش به افزایش نرخ بهره | نوسان محدود | سقوط شدید |
در بازار ایران واژه «حباب» معنای دیگری هم دارد. حباب سکه یعنی فاصله قیمت بازار سکه با ارزش طلای داخل آن؛ این عدد هر روز در صفحه قیمت سکه امامی و حباب سکه محاسبه میشود. حباب سکه بیشتر به عرضه و تقاضای کوتاه‌مدت بستگی دارد و با حباب اقتصادی که یک چرخه چندساله است فرق دارد.
ترکیدن حباب اقتصادی چه اثری بر بازار فارکس و طلا دارد؟
وقتی یک حباب بزرگ می‌ترکد، سرمایهگذاران از دارایی‌های پرریسک بیرون می‌آیند و به سمت دارایی‌های امن می‌روند. به این تغییر فضا ریسک آف می‌گویند و جزئیات آن را در درس ریسک آن و ریسک آف می‌بینید. رفتار معمول بازارها در سال ۲۰۰۸ این بود:
- دلار آمریکا و ین ژاپن قوی شدند: این دو ارز در بحران نقش دارایی امن دارند و معامله‌گرانی که با ین ارزان وام گرفته بودند، موقعیت‌های خود را بستند و ین را دوباره خریدند.
- دلار استرالیا سقوط کرد: نرخ AUD/USD از حدود ۰٫۹۸ در ژوئیه ۲۰۰۸ به حدود ۰٫۶۰ در اکتبر همان سال رسید.
- طلا ابتدا افت کرد و بعد رکورد زد: در ماه‌های اول، سرمایهگذاران برای پوشش زیانهای دیگر طلا فروختند؛ ولی با کاهش نرخ بهره، طلا تا سال ۲۰۱۱ به حدود ۱۹۰۰ دلار رسید.
- بازده اوراق دولتی پایین آمد: تقاضا برای اوراق امن بالا رفت و بانک‌های مرکزی نرخ بهره را به نزدیک صفر بردند.
بعد از ترکیدن، بانک مرکزی معمولا نرخ بهره را سریع کاهش می‌دهد و به بانکها نقدینگی تزریق میکند. کاهش سریع نرخ بهره ارز آن کشور را تضعیف میکند؛ اثر این تصمیم بر جفت‌ارزها را در درس نرخ بهره در فارکس ببینید.
بعد از ترکیدن حباب، واکنش اول بازار فروش همه‌چیز برای تامین نقدینگی است. رفتار دارایی‌های امن معمولا چند هفته بعد روشن میشود.
اشتباه‌های رایج معامله‌گران در دوره حباب اقتصادی
- خرید در مرحله سرخوشی با اهرم بالا: رشد تند قیمت حس جا ماندن می‌سازد، ولی کوچک‌ترین اصلاح در این مرحله حساب‌های پراهرم را از بین می‌برد.
- فروش استقراضی زودهنگام: فروش استقراضی یعنی فروش دارایی قرضی به امید خرید ارزان‌تر در آینده. حباب گاهی سالها بزرگ‌تر میشود و فروش زودهنگام پیش از ترکیدن، سرمایه را از بین می‌برد.
- بی‌توجهی به نرخ بهره: بیشتر حباب‌های بزرگ پس از یک دوره افزایش نرخ بهره ترکیده‌اند؛ تقویم جلسات بانک مرکزی را دنبال کنید.
نکات کلیدی این درس
- حباب اقتصادی یعنی رشد قیمت یک دارایی بسیار بالاتر از ارزش واقعی آن، با انگیزه فروش گران‌تر به نفر بعدی.
- پول ارزان، روایت تازه و اهرم سه سوخت اصلی هر حباب‌اند.
- مدل مینسکی پنج مرحله دارد که با جرقه شروع و با وحشت و سقوط قیمت تمام میشود.
- حباب‌های ژاپن ۱۹۸۹ و مسکن آمریکا ۲۰۰۶ سیاست پولی را برای سالها عوض کردند.
- با ترکیدن حباب، دلار و ین معمولا قوی و ارزهای کالایی ضعیف میشوند.
- حباب سکه در بازار ایران فاصله قیمت سکه با ارزش طلای آن است و با حباب اقتصادی فرق دارد.
جمع‌بندی
حباب اقتصادی از ترکیب پول ارزان، یک روایت جذاب و خرید با وام شکل می‌گیرد و تقریبا همیشه با سقوطی تندتر از رشد خود تمام میشود. از لاله‌های هلند تا بحران مسکن آمریکا، الگوی پنج مرحله‌ای مینسکی، از جرقه اولیه تا فروش همراه با وحشت، بارها تکرار شده است. برای معامله‌گر فارکس، مهم‌ترین درس این است که ترکیدن یک حباب بزرگ مسیر نرخ بهره و رفتار ارزها را برای مدت طولانی تغییر می‌دهد. نشانه‌ها را زیر نظر بگیرید، با اهرم کم معامله کنید و تصمیم‌های بانک مرکزی را دنبال کنید.
سوالات متداول درباره حباب اقتصادی
۵ سوالحباب اقتصادی با رکود اقتصادی چه فرقی دارد؟
حباب دوره رشد غیرعادی قیمت یک دارایی است و رکود دوره کاهش تولید و اشتغال در کل اقتصاد. ترکیدن حباب‌های بزرگ اغلب به رکود منجر میشود، مثل بحران مسکن ۲۰۰۸ که رکود بزرگ آمریکا را ساخت.
آیا میتوان زمان ترکیدن حباب را پیشبینی کرد؟
زمان دقیق ترکیدن را نمیتوان پیشبینی کرد. نشانههایی مثل افزایش نرخ بهره، کند شدن ورود پول تازه و فروش سرمایهگذاران بزرگ احتمال ترکیدن را بالا میبرند، ولی حباب گاهی سالها بعد از اولین هشدار ادامه پیدا میکند.
چرا حباب مسکن از حباب سهام خطرناکتر است؟
بیشتر خانهها با وام بانکی خریده میشوند. وقتی قیمت مسکن میافتد، ارزش وثیقه وامها کم میشود و بانکها زیان میکنند. همین زیان بانکی وامدهی را در کل اقتصاد متوقف میکند.
ترکیدن حباب چه اثری بر قیمت طلا دارد؟
در هفتههای اول ممکن است طلا هم افت کند، چون سرمایهگذاران برای جبران زیانهای دیگر نقدینگی لازم دارند. پس از آن، کاهش نرخ بهره و نگرانی سرمایهگذاران معمولا به رشد طلا کمک میکند.
حباب سکه همان حباب اقتصادی است؟
حباب سکه فاصله قیمت بازار سکه با ارزش طلای خالص آن است و هر روز تغییر میکند. حباب اقتصادی یک چرخه چندساله در کل یک بازار است که با رشد غیرعادی شروع و با سقوط تمام میشود.
