صندوق بین المللی پول چیست؟ | ۳ وظیفه، SDR و اثر بر نرخ ارز

وقتی ارز یک کشور در چند هفته نصف ارزش خود را از دست می‌دهد و ذخایر ارزی بانک مرکزی رو به پایان می‌رود، معمولا نام یک نهاد در خبرها تکرار می‌شود: صندوق بین المللی پول. این نهاد با ۱۹۱ کشور عضو، به دولت‌هایی وام می‌دهد که برای پرداخت بدهی خارجی و خرید واردات با کمبود دلار روبه‌رو شده‌اند و در مقابل از آن‌ها اصلاحات اقتصادی می‌خواهد. در این درس ساختار رای‌گیری، سه وظیفه اصلی، انواع وام، حق برداشت ویژه (SDR) و اثر برنامه‌های صندوق بین المللی پول بر نرخ ارز را با نمونه مصر و آرژانتین می‌بینید. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.

صندوق بین المللی پول چیست؟

صندوق بین المللی پول (International Monetary Fund) که به اختصار IMF نامیده می‌شود، یک سازمان بین‌المللی با مقر واشنگتن است که ثبات نظام پولی جهان را دنبال می‌کند. منظور از نظام پولی، مجموعه قاعده‌هایی است که کشورها با آن ارز یکدیگر را مبادله می‌کنند و بدهی خارجی خود را می‌پردازند.

کار این نهاد شبیه یک صندوق مشترک است. هر کشور هنگام عضویت مبلغی به آن می‌سپارد و اگر روزی با کمبود ارز خارجی روبه‌رو شود، می‌تواند از همین صندوق وام بگیرد. کمبود ارز خارجی یعنی کشور برای پرداخت هزینه واردات و قسط بدهی خارجی، دلار یا یورو کافی ندارد؛ وضعیتی که در اقتصاد به آن بحران تراز پرداخت‌ها می‌گویند. برای آشنایی با یکی از اجزای اصلی این تراز، درس حساب جاری را بخوانید.

صندوق بین المللی پول به کشورها وام می‌دهد و همراه وام شرط می‌گذارد؛ همین شرط‌ها بازار ارز آن کشور را جابه‌جا می‌کنند.

۵ دلار کش‌بک از هر معاملهعضویت رایگان اسمارت پلاس،
به‌همراه تحلیل و پلن روزانه.بونوس تا ۱۰۰٪تحلیل روزانه ۱۸ نمادبدون هزینهفعال‌سازی رایگان

تاریخچه IMF از کنفرانس برتون وودز تا امروز

در ژوئیه ۱۹۴۴، نمایندگان ۴۴ کشور در شهر برتون وودز (Bretton Woods) آمریکا جمع شدند تا نظام پولی پس از جنگ جهانی دوم را طراحی کنند. تجربه دهه ۱۹۳۰ پیش چشمشان بود: کشورها پشت سر هم ارز خود را ارزان می‌کردند تا صادراتشان بیشتر شود و تجارت جهانی فرو ریخت. حاصل این کنفرانس دو نهاد بود که هنوز فعال‌اند: صندوق بین المللی پول و بانک جهانی.

• ۱۹۴۵: اساسنامه صندوق در دسامبر لازم‌الاجرا شد و نخستین نشست آن در سال ۱۹۴۶ برگزار شد.
• ۱۹۶۹: دارایی ذخیره‌ای تازه‌ای به نام حق برداشت ویژه ساخته شد.
• ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۳: آمریکا تبدیل دلار به طلا را متوقف کرد و نرخ‌های ثابت برتون وودز کنار رفتند.
• ۱۹۹۷ و ۱۹۹۸: در بحران مالی آسیا، صندوق به کره جنوبی و چند کشور دیگر آسیای شرقی مثل تایلند و اندونزی بسته‌های بزرگ وام داد.
• ۲۰۲۱: بزرگ‌ترین تخصیص SDR تاریخ، معادل حدود ۶۵۰ میلیارد دلار، برای مقابله با اثر همه‌گیری کرونا انجام شد.

امروز ۱۹۱ کشور عضو صندوق هستند. ایران هم از دسامبر ۱۹۴۵ عضو این نهاد است.

ساختار صندوق بین المللی پول و حق وتوی آمریکا

قدرت هر کشور در این نهاد به سهمیه (Quota) آن بستگی دارد. سهمیه مبلغی است که کشور هنگام عضویت می‌پردازد و اندازه آن با وزن اقتصاد، میزان تجارت خارجی و ذخایر ارزی کشور تعیین می‌شود. سهمیه سه چیز را مشخص می‌کند:

تبلیغبروکر جی تی سی (GTCFX)بونوس ۱۰۰٪ روی اولین واریز۵ دلار کش‌بک به‌ازای هر لاتپشتیبانی فارسی و واریز ریالیدارای مجوز FCA و ASICثبت‌نام در GTCثبت‌نام

1. سهم پرداختی: کشور چقدر پول به صندوق می‌سپارد.
2. قدرت رای: کشور با چه وزنی در تصمیم‌ها شرکت می‌کند.
3. سقف وام: کشور در زمان بحران تا چه مبلغی می‌تواند وام بگیرد.

مجموع سهمیه‌ها حدود ۴۷۶ میلیارد SDR، یعنی نزدیک ۶۵۰ میلیارد دلار است. آمریکا با حدود ۱۶٫۵ درصد بیشترین قدرت رای را دارد و پس از آن ژاپن و چین با حدود ۶ درصد قرار دارند. تصمیم‌های مهم مثل تغییر سهمیه‌ها به ۸۵ درصد آرا نیاز دارند، پس آمریکا به‌تنهایی می‌تواند جلوی آن‌ها را بگیرد.

تصمیم‌های روزمره، مثل تصویب وام هر کشور، در هیئت مدیره اجرایی گرفته می‌شود که ۲۵ عضو دارد. ریاست کارکنان صندوق با مدیر عامل است. طبق یک سنت قدیمی، مدیر عامل صندوق اروپایی است و رئیس بانک جهانی آمریکایی. کریستالینا گئورگیوا (Kristalina Georgieva) از اکتبر ۲۰۱۹ مدیر عامل صندوق است.

سه وظیفه اصلی صندوق بین المللی پول

کار صندوق در سه بخش خلاصه می‌شود و فقط یکی از آن‌ها وام دادن است:

• نظارت (Surveillance): کارشناسان صندوق هر سال به کشورهای عضو می‌روند، حساب‌های دولت، بانک مرکزی و نظام بانکی را بررسی می‌کنند و گزارشی به نام مشورت ماده چهار (Article IV) منتشر می‌کنند. این گزارش معمولا ارزش ارز را ارزیابی می‌کند و وضعیت تورم و بدهی دولت را هم می‌سنجد.
• وام‌دهی (Lending): کشوری که با کمبود ارز خارجی روبه‌رو شده، از صندوق وام می‌گیرد تا فرصت اصلاح اقتصاد خود را پیدا کند. وام‌دهی بیشتر از دو بخش دیگر در خبرها دیده می‌شود.
• کمک فنی (Capacity Development): صندوق به کارکنان بانک‌های مرکزی و وزارت‌های اقتصاد آموزش می‌دهد.

گزارش‌های نظارتی برای معامله‌گر ارزش زیادی دارند، چون گاهی صندوق می‌گوید ارز یک کشور گران‌تر یا ارزان‌تر از ارزش واقعی خود است.

وام‌های IMF و شرط‌هایی که همراه آن‌هاست

صندوق چند نوع وام دارد که هر کدام برای وضعیت متفاوتی طراحی شده‌اند:

بیشتر این وام‌ها شرط دارند. به این شرط‌ها شرطی بودن (Conditionality) می‌گویند و پول به‌صورت قسطی و پس از بررسی هر مرحله پرداخت می‌شود. شرط‌های رایج این‌ها هستند:

1. کاهش کسری بودجه: با بالا بردن مالیات یا کم کردن یارانه‌ها. این مفهوم را در درس کسری بودجه ببینید.
2. نرخ ارز منعطف‌تر: یعنی کنار گذاشتن نرخ دستوری و اجازه دادن به عرضه و تقاضا.
3. مهار تورم: با بالا بردن نرخ بهره بانک مرکزی.
4. اصلاح بانک‌ها و شفافیت شرکت‌های دولتی.

شرط دوم برای بازار ارز از همه مهم‌تر است. وقتی کشوری نرخ ثابت را رها می‌کند، ارز آن معمولا در همان روزهای اول به‌شدت ارزان می‌شود.

تبلیغبروکر ایکس چیف (XChief)حساب سنت با کمترین سرمایهحداقل واریز ۱۰ دلاراحراز هویت ایرانی و پشتیبانی فارسیکپی ترید و ربات مجازثبت‌نام در ایکس چیفثبت‌نام

حق برداشت ویژه (SDR) و سبد پنج ارزی

حق برداشت ویژه (Special Drawing Rights) یا SDR یک دارایی ذخیره‌ای است که صندوق می‌سازد و میان کشورهای عضو تقسیم می‌کند. SDR اسکناس ندارد و مردم با آن خرید نمی‌کنند. بانک مرکزی دارنده SDR می‌تواند آن را با کشور دیگری مبادله کند و دلار یا یورو بگیرد؛ پس SDR بخشی از ذخایر ارزی کشورها حساب می‌شود.

ارزش SDR از یک سبد پنج ارزی به دست می‌آید که هر پنج سال بازبینی می‌شود. وزن ارزها از اوت ۲۰۲۲ این است:

ورود یوان به این سبد در اکتبر ۲۰۱۶ یک رویداد مهم برای بازار ارز بود. صندوق با این کار اعلام کرد یوان به اندازه کافی آزادانه قابل استفاده است و بانک‌های مرکزی به نگهداری بخشی از ذخایر خود به یوان تشویق شدند.

تفاوت صندوق بین المللی پول و بانک جهانی

این دو نهاد در یک کنفرانس متولد شدند، ساختمانشان در واشنگتن روبه‌روی هم است. به همین دلیل اغلب با هم اشتباه گرفته می‌شوند، ولی کارشان فرق دارد:

گزارش‌های صندوق بین المللی پول که بازار دنبال می‌کند

صندوق هر سال چند گزارش ثابت منتشر می‌کند که در تقویم معامله‌گران فاندامنتال جا دارند:

• چشم‌انداز اقتصاد جهان (World Economic Outlook): در آوریل و اکتبر منتشر می‌شود و در ژانویه و ژوئیه هم یک به‌روزرسانی کوتاه دارد. پیش‌بینی رشد اقتصادی و تورم همه کشورها در این گزارش است.
• گزارش ثبات مالی جهانی (GFSR): دو بار در سال، با تمرکز روی ریسک بانک‌ها، بازار اوراق و اهرم مالی.
• پایشگر مالی (Fiscal Monitor): وضعیت کسری و بدهی دولت‌ها را می‌سنجد.
• داده COFER: هر سه ماه نشان می‌دهد بانک‌های مرکزی ذخایر خود را به چه ارزهایی نگه می‌دارند. سهم دلار در این داده در سال‌های اخیر کمی کمتر از ۶۰ درصد بوده است. اهمیت این عدد را در درس ارز ذخیره جهانی ببینید.

کاهش پیش‌بینی رشد جهانی در گزارش چشم‌انداز معمولا فضای احتیاط را تقویت می‌کند و به ارزهای کالایی مثل دلار استرالیا فشار می‌آورد، ولی اثرش کوچک‌تر از داده‌های ماهانه مثل تورم و اشتغال آمریکاست. فهرست کامل گزارش‌ها روی صفحه انتشارات سایت رسمی صندوق بین المللی پول در دسترس است.

اثر برنامه IMF بر نرخ ارز: نمونه مصر و آرژانتین

بیشترین اثر صندوق روی بازار ارز در کشورهایی دیده می‌شود که با آن برنامه وام امضا می‌کنند. دو نمونه شناخته‌شده:

• مصر ۲۰۱۶: بانک مرکزی مصر در نوامبر ۲۰۱۶ نرخ ثابت را رها کرد و هر دلار در چند هفته از حدود ۸٫۹ پوند به بیش از ۱۸ پوند رسید. چند روز بعد صندوق وام ۱۲ میلیارد دلاری را تصویب کرد. در مارس ۲۰۲۴ همین الگو تکرار شد: نرخ از حدود ۳۱ به نزدیک ۵۰ پوند رسید و برنامه صندوق به ۸ میلیارد دلار افزایش یافت.
• آرژانتین ۲۰۱۸: صندوق بزرگ‌ترین وام تاریخ خود، یعنی ۵۷ میلیارد دلار، را به آرژانتین داد. با این حال پزو در همان سال حدود نصف ارزش خود را در برابر دلار از دست داد، چون بازار به توان دولت برای اجرای شرط‌ها اعتماد نداشت.

در این نمونه‌ها یک الگو تکرار می‌شود. پیش از توافق، کشور با نرخ دستوری از ارز خود دفاع می‌کند و دلار در بازار آزاد بسیار گران‌تر از نرخ رسمی معامله می‌شود. هنگام توافق، نرخ رسمی به نرخ بازار نزدیک می‌شود و جهش بزرگ رخ می‌دهد. پس از آن، اگر پول صندوق برسد و شرط‌ها اجرا شود، نرخ معمولا آرام می‌گیرد و سرمایه خارجی برمی‌گردد. تفاوت نرخ ثابت و شناور را در درس نرخ ارز ثابت و شناور ببینید.

مثال عددی: بازار ارز در روز توافق با صندوق

اعداد این مثال فرضی‌اند ولی ترتیب رویدادها از نمونه‌های واقعی گرفته شده است.

قدم اول: پیش از توافق. بانک مرکزی کشوری فرضی هر دلار را ۲۰ واحد پول ملی اعلام کرده است، ولی در بازار آزاد هر دلار ۳۰ واحد معامله می‌شود. ذخایر ارزی فقط برای دو ماه واردات کافی است.

قدم دوم: روز توافق. دولت با صندوق به توافق کارشناسی می‌رسد و نرخ ثابت را کنار می‌گذارد. نرخ رسمی در یک روز به ۲۸ واحد می‌رسد، یعنی برای خرید هر دلار ۴۰ درصد پول ملی بیشتری لازم است. بانک مرکزی هم‌زمان نرخ بهره را ۶ درصد بالا می‌برد.

قدم سوم: سه ماه بعد. هیئت مدیره صندوق وام را تصویب می‌کند و قسط اول می‌رسد. با نرخ بهره بالاتر، سرمایه‌گذاران خارجی اوراق دولتی کوتاه‌مدت می‌خرند و نرخ دلار به حدود ۲۶ واحد برمی‌گردد. فاصله بازار رسمی و آزاد تقریبا از بین می‌رود.

جهش بزرگ نرخ ارز معمولا در روز رها کردن نرخ ثابت رخ می‌دهد و تا روز تصویب وام بخش اصلی حرکت تمام شده است. معامله‌گری که فقط منتظر خبر تصویب بماند، این حرکت را از دست می‌دهد.

انتقادها از صندوق بین المللی پول

صندوق منتقدان زیادی دارد و شناخت این انتقادها برای ارزیابی شانس موفقیت هر برنامه لازم است:

• ریاضت اقتصادی: کاهش یارانه و افزایش مالیات در کوتاه‌مدت فشار زیادی به خانوارها وارد می‌کند و در چند کشور به اعتراض خیابانی رسیده است.
• نسخه یکسان برای کشورهای متفاوت: در بحران آسیا، شرط‌های سخت بودجه‌ای برای کشورهایی گذاشته شد که مشکل اصلی‌شان بدهی بخش خصوصی بود.
• برنامه‌های تکراری: آرژانتین بیش از ۲۰ بار با صندوق برنامه امضا کرده است و همین سابقه از اعتماد بازار به برنامه‌های تازه کم می‌کند.

وقتی بازار به اجرای شرط‌ها شک دارد، وام صندوق هم نمی‌تواند جلوی افت ارز را بگیرد.

نکات کلیدی این درس

• صندوق بین المللی پول در سال ۱۹۴۴ در کنفرانس برتون وودز طراحی شد و امروز ۱۹۱ عضو دارد.
• قدرت رای هر کشور به سهمیه آن بستگی دارد و آمریکا با حدود ۱۶٫۵ درصد رای در تصمیم‌های ۸۵ درصدی حق وتو دارد.
• صندوق سه وظیفه دارد: نظارت بر اقتصاد اعضا، دادن وام به کشورهای دچار کمبود ارز و کمک فنی.
• بیشتر وام‌ها شرط دارند و شرط نرخ ارز منعطف بیشترین اثر را روی بازار ارز می‌گذارد.
• SDR دارایی ذخیره صندوق است و ارزشش از سبد دلار، یورو، یوان، ین و پوند به دست می‌آید.
• جهش ارز معمولا هنگام رها کردن نرخ ثابت رخ می‌دهد و اجرای شرط‌ها تعیین می‌کند نرخ بعد از آن آرام می‌گیرد یا نه.

جمع‌بندی

صندوق بین المللی پول آخرین پناه کشورهایی است که با کمبود دلار روبه‌رو شده‌اند. وام این نهاد زمان می‌خرد ولی هزینه دارد: نرخ ارز آزاد، بودجه سخت‌تر و نرخ بهره بالاتر. برای معامله‌گر فاندامنتال، صندوق از دو راه مهم است. در اقتصادهای نوظهور، خبر مذاکره و توافق با صندوق یکی از بزرگ‌ترین محرک‌های نرخ ارز است. در سطح جهانی، گزارش چشم‌انداز اقتصاد و داده COFER تصویری از رشد جهان و جایگاه دلار می‌دهند. پیش از هر تحلیل، بپرسید کشور مورد نظر با صندوق برنامه دارد یا نه، و شرط‌های آن تا کجا اجرا شده است.