در اوت ۲۰۱۱ یک موسسه رتبه‌بندی برای نخستین بار نمره اعتباری آمریکا را از بالاترین سطح پایین آورد و شاخص S&P 500، یعنی شاخص ۵۰۰ شرکت بزرگ آمریکا، در اولین روز معاملاتی بعد حدود ۶٫۷ درصد افت کرد. رتبه اعتباری نمرهای است که نشان میدهد یک دولت یا شرکت با چه احتمالی بدهی خود را کامل و سر موعد پس میدهد. همین نمره هزینه وام گرفتن کشورها را تعیین می‌کند و روی بازده اوراق، نرخ ارز و قیمت طلا اثر می‌گذارد. در این درس مقیاس رتبه‌ها از AAA تا D، تفاوت درجه سرمایهگذاری و سفتهبازی، معیارهای رتبه‌بندی کشورها، سه کاهش رتبه آمریکا و واکنش بازارها را با یک مثال عددی می‌بینید. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
رتبه اعتباری چیست؟
رتبه اعتباری (Credit Rating) نظر یک موسسه مستقل درباره توان و تمایل وام‌گیرنده به بازپرداخت بدهی است. این نمره با حروف نوشته میشود؛ AAA بالاترین رتبه است و D یعنی وام‌گیرنده دست‌کم بخشی از بدهی را پرداخت نکرده است. هر چه رتبه پایینتر باشد، خریدار اوراق ریسک بیشتری می‌پذیرد و بهره بیشتری طلب می‌کند.
رتبه‌بندی برای سه گروه انجام میشود. گروه اول دولت‌ها هستند و نمره آن‌ها را رتبه اعتباری کشور (Sovereign Rating) میگویند. گروه دوم شرکت‌ها و گروه سوم اوراق مشخصی مثل اوراق رهنی هستند. در ایران عبارت رتبه اعتباری بیشتر برای امتیاز بانکی اشخاص به کار می‌رود که بانک‌ها با آن درباره وام تصمیم می‌گیرند. موضوع این درس رتبه کشورها و شرکت‌هاست که در بازارهای جهانی و فارکس اثر مستقیم دارد.
رتبه اعتباری قیمت پول قرضی را تعیین می‌کند. کشوری که رتبه بالاتری دارد، با بهره کمتری وام می‌گیرد.
سه موسسه بزرگ رتبه‌بندی اعتباری
بازار رتبه‌بندی در دست سه موسسه آمریکایی است که با هم حدود ۹۵ درصد این بازار را دارند:
- اساندپی (S&P Global Ratings): ریشه آن به کتاب راه‌آهن‌های هنری وارنوم پور (Henry Varnum Poor) در سال ۱۸۶۰ برمی‌گردد.
- مودیز (Moody’s): جان مودی (John Moody) در سال ۱۹۰۹ نخستین رتبه‌ها را برای اوراق راه‌آهن منتشر کرد.
- فیچ (Fitch Ratings): جان نولز فیچ (John Knowles Fitch) شرکت را در ۱۹۱۴ ساخت و مقیاس AAA تا D را در ۱۹۲۴ معرفی کرد.
اساندپی و فیچ از یک مقیاس استفاده می‌کنند و مودیز نمادهای متفاوتی دارد. رده‌های AA تا B در هر سه موسسه سه پله دارند؛ اساندپی و فیچ این پله‌ها را با علامت مثبت و منفی نشان می‌دهند و مودیز با عددهای ۱ تا ۳. بنابراین AA+ در اساندپی معادل Aa1 در مودیز است.
مقیاس رتبه اعتباری از AAA تا D
جدول زیر رده‌های اصلی را کنار هم نشان میدهد. پله‌های مثبت و منفی هر رده در جدول نیامده‌اند و فقط رده اصلی آمده است.
| رده اساندپی و فیچ | رده مودیز | معنی |
|---|---|---|
| AAA | Aaa | بالاترین کیفیت، کمترین ریسک |
| AA | Aa | کیفیت بسیار بالا |
| A | A | کیفیت بالا، کمی حساس به شرایط اقتصادی |
| BBB | Baa | کیفیت مناسب، پایین‌ترین رده درجه سرمایهگذاری |
| BB | Ba | سفتهبازی، ریسک قابل توجه |
| B | B | ریسک بالا |
| CCC تا C | Caa تا C | ریسک بسیار بالا، نزدیک به نکول |
| D | بدون معادل | نکول، یعنی بدهی پرداخت نشده است |
کنار هر رتبه یک چشم‌انداز (Outlook) هم اعلام میشود: مثبت، پایدار یا منفی. چشم‌انداز منفی یعنی احتمال کاهش رتبه در یک تا دو سال آینده بالاست. وقتی رویداد فوری مثل بن‌بست بودجه پیش بیاید، موسسه رتبه را زیر نظر یا دیده‌بانی (Watch) می‌گذارد و معمولا ظرف حدود سه ماه تصمیم می‌گیرد. برای معامله‌گر، تغییر چشم‌انداز اغلب اولین هشدار است.
درجه سرمایهگذاری و درجه سفتهبازی
مهم‌ترین مرز این مقیاس میان BBB- و BB+ است. رتبه BBB- و بالاتر (Baa3 در مودیز) را درجه سرمایهگذاری (Investment Grade) میگویند. رتبه BB+ و پایینتر درجه سفتهبازی (Speculative Grade) است که در بازار به آن اوراق پربازده یا «اوراق آشغال» (Junk Bonds) هم گفته میشود.
| ویژگی | درجه سرمایهگذاری | درجه سفتهبازی |
|---|---|---|
| رتبه | BBB- و بالاتر | BB+ و پایینتر |
| ریسک نکول | کم | متوسط تا بالا |
| بهره وام | پایینتر | بالاتر |
| خریداران اصلی | صندوق بازنشستگی، بیمه، بانک مرکزی | صندوقهای پرریسک و معامله‌گران |
| ورود به این رده | خرید صندوقهای محافظه‌کار | فروش اجباری اوراق |
وقتی رتبه یک کشور از BBB- به BB+ برسد، بسیاری از صندوقهای بازنشستگی طبق قوانین خودشان باید اوراق آن را بفروشند. همین فروش اجباری بازده اوراق را تند بالا می‌برد و معمولا پول ملی را هم زیر فشار می‌گذارد. به همین دلیل بازار به سقوط از این مرز حساس‌تر از هر تغییر رتبه دیگری است. اگر با سازوکار اوراق آشنا نیستید، درس اوراق قرضه را بخوانید.
رتبه اعتباری کشورها با چه معیارهایی تعیین میشود؟
موسسه‌ها برای هر کشور یک کمیته تحلیلی تشکیل می‌دهند و چند گروه معیار را می‌سنجند:
- قدرت اقتصاد: تولید ناخالص سرانه، سرعت رشد و تنوع منابع درآمد.
- وضعیت مالی دولت: نسبت بدهی به تولید، کسری بودجه و سهم هزینه بهره از درآمد دولت. این نسبت را در درس بدهی دولت ببینید.
- قدرت نهادها: ثبات سیاسی، استقلال بانک مرکزی و پیش‌بینی‌پذیری تصمیم‌های دولت.
- حساب خارجی: کسری حساب جاری، بدهی خارجی و اندازه ذخایر ارزی.
- پول ملی: کشوری که پول خودش ارز ذخیره جهانی است، فشار کمتری برای بازپرداخت دارد.
- سابقه پرداخت: کشوری که قبلا نکول کرده، معمولا تا سال‌ها رتبه پایین‌تری می‌گیرد.
چند کشور مانند آلمان و سوئیس، و در آسیا سنگاپور، از هر سه موسسه رتبه AAA دارند. آمریکا بزرگ‌ترین اقتصاد دنیاست، ولی از ماه مه ۲۰۲۵ دیگر از هیچ‌کدام از این سه موسسه AAA ندارد؛ دلیلش رشد بدهی و کسری بودجه است.
اثر رتبه اعتباری بر اوراق قرضه و هزینه وام
رتبه پایینتر یعنی خریدار اوراق بهره بیشتری می‌خواهد. وقتی بازده اوراق تازه بالا می‌رود، قیمت اوراق قدیمی که بهره کمتری می‌دهند پایین می‌آید. این رابطه معکوس قیمت و بازده، اولین کانال اثر رتبه اعتباری بر بازار است.
اثر کاهش رتبه به اوراق دولت محدود نمی‌ماند. شرکت‌ها و بانک‌های یک کشور معمولا رتبه‌ای بالاتر از دولت خود نمی‌گیرند، پس کاهش رتبه کشور هزینه وام کل اقتصاد را بالا می‌برد. معامله‌گرها برای سنجش لحظه‌ای ریسک نکول به قرارداد سوآپ نکول اعتباری (CDS) هم نگاه می‌کنند؛ قراردادی بیمه‌مانند که قیمتش با بالا رفتن ریسک نکول گران‌تر میشود و اغلب پیش از اعلام رسمی رتبه حرکت می‌کند. بازده مرجع دنیا را اوراق دولت آمریکا تعیین می‌کند؛ انواع آن را در درس اوراق خزانه آمریکا ببینید.
بازار معمولا جلوتر از موسسه‌های رتبه‌بندی حرکت می‌کند. اعلام رسمی کاهش رتبه گاهی فقط چیزی را تایید می‌کند که بازده اوراق از قبل نشان داده است.
اثر کاهش رتبه اعتباری بر نرخ ارز و طلا
واکنش بازارها به اندازه اقتصاد و نقش پول آن کشور بستگی دارد. برای اقتصادهای نوظهور و کشورهای کوچک، کاهش رتبه معمولا خروج سرمایه، افت پول ملی و جهش بازده اوراق می‌آورد. برای آمریکا الگو متفاوت است، چون اوراق خزانه خودش پناهگاه اصلی بازار است.
| بازار | کشور عادی پس از کاهش رتبه | آمریکا پس از کاهش رتبه |
|---|---|---|
| پول ملی | معمولا افت | افت کوتاه و محدود دلار |
| بازده اوراق دولتی | معمولا جهش | گاهی کاهش، چون پول به اوراق پناه می‌برد |
| سهام | افت | افت کوتاه‌مدت |
| طلا | رشد قیمت به پول محلی | رشد به دلیل ترس بازار |
| سوآپ نکول اعتباری | گران‌تر | کمی گران‌تر |
بحران یونان نمونه روشن کشور عادی است. در آوریل ۲۰۱۰ اساندپی رتبه یونان را به BB+ رساند و اوراق این کشور وارد درجه سفتهبازی شد. بازده اوراق دوساله یونان در چند روز به بالای ۱۵ درصد رسید و یورو در برابر دلار از حدود ۱٫۴۵ در پایان ۲۰۰۹ به حدود ۱٫۱۹ در ژوئن ۲۰۱۰ رسید. یونان در ۲۰۱۲ بدهی خود را با زیان سنگین برای طلبکاران بازسازی کرد و تا اکتبر ۲۰۲۳ طول کشید تا دوباره به درجه سرمایهگذاری برگردد.
سه بار کاهش رتبه اعتباری آمریکا
آمریکا تا سال ۲۰۱۱ از هر سه موسسه بالاترین رتبه را داشت. در کمتر از ۱۴ سال، هر سه موسسه این نمره را یک پله پایین آوردند:
- ۵ اوت ۲۰۱۱: اساندپی پس از بن‌بست کنگره بر سر سقف بدهی رتبه را از AAA به AA+ رساند. سهام سقوط کرد، ولی سرمایه به اوراق خزانه هجوم برد و بازده ده‌ساله در هفته‌های بعد به حدود ۲ درصد رسید. طلا در سپتامبر همان سال به رکورد حدود ۱۹۲۰ دلار رسید.
- ۱ اوت ۲۰۲۳: فیچ رتبه را به AA+ کاهش داد و دلیل را رشد بدهی و بن‌بست‌های مکرر سیاسی اعلام کرد. واکنش بازار کوتاه بود و دلار در هفته‌های بعد روند صعودی خود را ادامه داد.
- ۱۶ مه ۲۰۲۵: مودیز رتبه Aaa آمریکا را به Aa1 کاهش داد؛ این آخرین رتبه کامل آمریکا بود. دلیل اصلی رشد هزینه بهره بدهی دولت بود. بازده اوراق سی‌ساله برای مدتی از ۵ درصد بالاتر رفت و دلار چند روز ضعیف معامله شد.
در هر سه نوبت اوراق خزانه آمریکا پناهگاه اصلی بازار ماند، چون جایگزینی هم‌اندازه با همان نقدشوندگی وجود ندارد.
نقد موسسه‌های رتبه‌بندی و نقش آن‌ها در بحران ۲۰۰۸
موسسه‌های رتبه‌بندی هزینه کار خود را از همان ناشری می‌گیرند که اوراقش را رتبه‌بندی می‌کنند. به این مدل «پرداخت ناشر» میگویند و منتقدها آن را تضاد منافع می‌دانند. پیش از بحران مالی ۲۰۰۸ هزاران بسته اوراق رهنی مسکن رتبه AAA گرفتند و پس از سقوط بازار مسکن، بخش بزرگی از آن‌ها در چند ماه چند پله سقوط کردند.
پس از این بحران، قانون‌گذاران آمریکا و اتحادیه اروپا نظارت بر این موسسه‌ها را سخت‌تر کردند. در ۲۰۱۵ اساندپی برای تسویه پرونده رتبه‌های دوران بحران حدود ۱٫۳۷۵ میلیارد دلار به دولت آمریکا و ایالت‌ها پرداخت و مودیز در ۲۰۱۷ حدود ۸۶۴ میلیون دلار. در اروپا هم موسسه‌ها باید تقویم سالانه بررسی رتبه کشورهای عضو را از قبل اعلام کنند و تصمیم را جمعه بعد از بسته شدن بازار منتشر کنند. فهرست موسسه‌های ثبت‌شده و قواعد نظارت را در صفحه رسمی دفتر رتبه‌بندی اعتباری کمیسیون بورس آمریکا ببینید.
رتبه اعتباری در عمل: مثال عددی
فرض کنید دولتی امسال باید ۲۰۰ میلیارد دلار از بدهی سررسیدشده خود را با اوراق تازه ده‌ساله جایگزین کند. پیش از کاهش رتبه، بازار از این دولت ۴ درصد بهره می‌خواست. پس از سقوط یک پله‌ای، بازده به ۴٫۶ درصد می‌رسد. هزینه بهره همین بخش از بدهی سالانه ۱٫۲ میلیارد دلار بیشتر میشود و این رقم ده سال تکرار میشود.
حالا از طرف سرمایه‌گذار ببینید. کسی که پیش از این خبر اوراق ده‌ساله با بهره سالانه ۴ درصد خریده، اگر بازده بازار به ۴٫۶ درصد برسد، قیمت اوراقش از ۱۰۰ به حدود ۹۵٫۳ دلار افت می‌کند؛ یعنی نزدیک ۵ درصد زیان روی کاغذ.
برای معامله‌گر فارکس سه نکته عملی دارد:
- تاریخ بررسی رتبه کشورهای اروپایی از قبل اعلام میشود؛ اگر در همان جمعه پوزیشن باز دارید، احتمال گپ قیمت در بازگشایی دوشنبه را در نظر بگیرید.
- تغییر چشم‌انداز از پایدار به منفی را جدی بگیرید؛ معمولا یک تا دو سال پیش از کاهش رتبه می‌آید.
- واکنش کشورهای کوچک را با آمریکا یکی نگیرید. در آمریکا کاهش رتبه گاهی به سود اوراق خزانه و طلا تمام میشود و اثرش روی شاخص دلار کوتاه است.
پیش از هر خبر رتبه‌بندی بپرسید آیا کشور به مرز BBB- نزدیک است. سقوط از این مرز، بزرگ‌ترین واکنش بازار را می‌سازد.
نکات کلیدی این درس
- رتبه اعتباری نظر یک موسسه مستقل درباره احتمال بازپرداخت بدهی دولت یا شرکت است.
- اساندپی، مودیز و فیچ حدود ۹۵ درصد بازار رتبه‌بندی را در دست دارند.
- رتبه BBB- و بالاتر درجه سرمایهگذاری است و BB+ و پایینتر درجه سفتهبازی.
- کاهش رتبه بازده اوراق را بالا و قیمت آن‌ها را پایین می‌برد و معمولا پول ملی را تضعیف می‌کند.
- آمریکا رتبه AAA را از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۵ نزد هر سه موسسه از دست داد، ولی اوراق خزانه پناهگاه ماند.
- چشم‌انداز منفی و دیده‌بانی اعتباری هشدارهای پیش از کاهش رتبه‌اند.
جمع‌بندی
رتبه اعتباری یک نمره ساده است که هزینه وام کشورها و شرکت‌ها را تعیین می‌کند. سقوط آن، بهخصوص از مرز درجه سرمایهگذاری، می‌تواند فروش اجباری اوراق، خروج سرمایه و افت پول ملی را در پی داشته باشد؛ همان چیزی که یونان در ۲۰۱۰ تجربه کرد. آمریکا الگوی متفاوتی دارد و کاهش رتبه آن بیشتر سهام را تکان داده تا اوراق خزانه را. برای معامله‌گر فارکس، تقویم بررسی رتبه‌ها، تغییر چشم‌انداز و فاصله کشور از مرز BBB- سه نشانه‌ای هستند که باید کنار نرخ بهره و تورم دنبال شوند.
سوالات متداول درباره رتبه اعتباری
۵ سوالرتبه اعتباری کشورها به زبان ساده یعنی چه؟
یعنی نمرهای که نشان میدهد دولت یک کشور با چه احتمالی بدهی خود را پس میدهد. AAA بهترین نمره است و هر چه رتبه پایینتر باشد، دولت باید بهره بیشتری برای وام بدهد.
بالاترین رتبه اعتباری چیست؟
بالاترین رتبه در اساندپی و فیچ AAA و در مودیز Aaa است. کشورهایی مثل آلمان و سنگاپور این رتبه را از هر سه موسسه دارند.
رتبه اعتباری آمریکا الان چند است؟
از مه ۲۰۲۵ رتبه آمریکا در اساندپی و فیچ AA+ و در مودیز Aa1 است؛ یعنی یک پله پایینتر از بالاترین رتبه در هر سه موسسه.
کاهش رتبه اعتباری چه اثری بر نرخ ارز دارد؟
در بیشتر کشورها کاهش رتبه باعث خروج سرمایه و افت پول ملی میشود، بهخصوص اگر رتبه به درجه سفتهبازی برسد. اثر آن بر دلار آمریکا معمولا کوتاه و محدود بوده است.
درجه سرمایهگذاری یعنی چه؟
به رتبه BBB- و بالاتر در اساندپی و فیچ، و Baa3 و بالاتر در مودیز، درجه سرمایهگذاری میگویند. بسیاری از صندوقهای بازنشستگی و بیمهها فقط اجازه خرید اوراقی با همین رتبه را دارند.
