خیلی از کسانی که تازه وارد بازارهای مالی می‌شوند، اول بین دو گزینه مردد می‌مانند: خرید سهم در بورس یا معامله جفت‌ارز و طلا در فارکس. فارکس و بورس هر دو بازار خرید و فروش‌اند، ولی در ساعت کار، اندازه بازار، هزینه معامله، میزان اهرم و نوع ریسک با هم فرق زیادی دارند. در این درس هشت تفاوت اصلی فارکس و بورس را با عدد و مثال می‌بینید تا بدانید هر بازار چه شرایطی از معامله‌گر می‌خواهد. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
فارکس و بورس چه تفاوتی دارند؟
فارکس (Forex) بازار جهانی تبادل ارزهاست. در این بازار یک ارز در برابر ارز دیگر خرید و فروش میشود، مثلا یورو در برابر دلار. بورس بازاری است که سهام شرکت‌ها در آن معامله میشود و خریدار سهم، بخشی از مالکیت یک شرکت را می‌خرد.
اصلی‌ترین تفاوت فارکس و بورس در همین نقطه است: در بورس شما مالک بخشی از یک شرکت می‌شوید و در فارکس روی تغییر نسبت قیمت دو ارز معامله می‌کنید. بقیه تفاوت‌ها، از ساعت کار تا اهرم و هزینه، از همین ماهیت متفاوت می‌آیند.
بورس بازار مالکیت شرکت‌هاست و فارکس بازار قیمت ارزها. شناخت این تفاوت پایه، انتخاب ابزار تحلیل و مدیریت ریسک را هم روشن می‌کند.
بازار فارکس؛ معامله ارزها و کالاهایی مثل طلا و نفت
در فارکس همیشه دو ارز کنار هم می‌آیند و به آن جفت‌ارز می‌گویند. در جفت‌ارز EUR/USD، اگر قیمت ۱٫۱۶۰۰ باشد یعنی هر یورو ۱٫۱۶ دلار می‌ارزد. معامله‌گر خرد این جفت‌ارزها را از طریق بروکر، یعنی کارگزار واسطه میان معامله‌گر و بازار، معامله می‌کند.
بروکرهای فارکس علاوه بر ارزها، طلا، نقره، نفت، شاخص‌های سهام و ارزهای دیجیتال را هم در قالب قرارداد مابه‌التفاوت عرضه میکنند. قرارداد مابه‌التفاوت یا CFD قراردادی است که سود و زیان آن از اختلاف قیمت ورود و خروج حساب میشود و دارایی واقعی جابه‌جا نمیشود. توضیح کامل آن را در درس قرارداد مابه‌التفاوت بخوانید.
- جفت‌ارزهای اصلی: EUR/USD, GBP/USD, USD/JPY و چند جفت دیگر که یک طرف آن‌ها دلار است.
- فلزات: طلا با نماد XAU/USD و نقره با نماد XAG/USD.
- انرژی و شاخص‌ها: نفت برنت، نفت وست تگزاس و شاخص‌هایی مثل اس‌اند‌پی ۵۰۰.
بورس؛ خرید سهم و مالکیت در یک شرکت
وقتی در بورس سهم یک شرکت را می‌خرید، سهامدار آن شرکت می‌شوید. سهامدار از دو راه سود می‌گیرد: رشد قیمت سهم و سود نقدی که شرکت در پایان سال مالی میان سهامداران تقسیم می‌کند. سهامدار حق حضور و رای در مجمع عمومی شرکت را هم دارد.
در ایران معامله سهام در بورس تهران و فرابورس انجام میشود و ناظر آن سازمان بورس و اوراق بهادار است. برای شروع، ثبت‌نام در سامانه سجام و افتتاح حساب در یک کارگزاری لازم است. معامله‌گر ایرانی معمولا وقتی از بورس حرف می‌زند منظورش بورس تهران است، ولی بورس‌های جهانی مثل بورس نیویورک و نزدک هم همین سازوکار را دارند.
بازار سهام به وضعیت یک شرکت و صنعت آن وابسته است، بازار ارز به اقتصاد کلان یک کشور. به همین دلیل تحلیل بنیادی در فارکس و بورس دو مسیر متفاوت دارد.
حجم و نقدینگی در فارکس و بورس
نقدینگی یعنی اینکه بتوانید هر لحظه با قیمتی نزدیک به قیمت روی صفحه بخرید یا بفروشید. بازار ارز بزرگ‌ترین بازار مالی دنیاست. طبق گزارش سه‌ساله بانک تسویه‌های بین‌المللی (BIS)، میانگین معاملات روزانه بازار ارز در آوریل ۲۰۲۵ به حدود ۹٫۶ هزار میلیارد دلار رسید و دلار در حدود ۸۹ درصد این معاملات یک طرف معامله بود. جزئیات این آمار در گزارش سه‌ساله بازار ارز BIS منتشر شده است.
ارزش معاملات روزانه بورس تهران در مقایسه با این عدد بسیار کوچک است و قواعد معامله هم در دو بازار فرق دارد. دو تفاوت عملی را هنگام خرید و فروش می‌بینید:
- صف خرید و فروش. در بورس تهران قیمت هر نماد در یک روز فقط در محدوده‌ای به نام دامنه نوسان حرکت می‌کند. وقتی قیمت به سقف یا کف این محدوده برسد، صف تشکیل میشود و ممکن است چند روز نتوانید سهم را بفروشید.
- اجرای فوری در فارکس. در جفت‌ارزهای اصلی، سفارش حجم معمول معامله‌گر خرد در کسری از ثانیه اجرا میشود. محدودیت روزانه قیمت هم وجود ندارد.
با این حال، در فارکس قیمت در یک روز خبری می‌تواند چند صد پیپ حرکت کند و سقفی جلوی آن را نمی‌گیرد.
ساعت معامله در فارکس و بورس به وقت تهران
بورس تهران از شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۹ تا ۱۲:۳۰ باز است. یعنی معامله‌گری که شغل تمام‌وقت دارد، معمولا در ساعت کاری خود فرصت کمی برای دنبال کردن بازار دارد.
بازار فارکس پنج روز در هفته و ۲۴ ساعت باز است. این بازار به وقت تهران از بامداد دوشنبه باز میشود و تا بامداد شنبه ادامه دارد. ساعت دقیق باز و بسته شدن و تغییر آن در تابستان را در درس ساعت باز شدن بازار فارکس ببینید.
بورس نیویورک از ۹:۳۰ تا ۱۶ به وقت نیویورک کار می‌کند، یعنی از ۱۷ تا ۲۳:۳۰ تهران در تابستان آمریکا و از ۱۸ تا ۰۰:۳۰ تهران در زمستان آمریکا.
ساعت کار طولانی فارکس برای کسی که شب‌ها وقت آزاد دارد امکان معامله می‌سازد، ولی بازار در ساعت خواب شما هم حرکت می‌کند. معامله باز بدون حد ضرر در این بازار ریسک بزرگی است.
اهرم و مارجین در فارکس و بورس
اهرم یا لوریج یعنی بتوانید با سرمایه کم، معامله‌ای بزرگ‌تر از موجودی حساب باز کنید. با اهرم ۱ به ۱۰۰، هر هزار دلار موجودی امکان باز کردن معامله‌ای به ارزش صد هزار دلار را میدهد. مبلغی که بروکر برای باز نگه داشتن معامله کنار می‌گذارد، مارجین نام دارد.
بروکرهای فارکس بسته به نهاد ناظر اهرم‌های متفاوتی می‌دهند. در اتحادیه اروپا سقف اهرم جفت‌ارزهای اصلی برای حساب‌های خرد ۱ به ۳۰ است، ولی بروکرهای فراساحلی، یعنی بروکرهایی که در کشورهای با قوانین سبک‌تر ثبت شده‌اند، تا ۱ به ۵۰۰ و بیشتر هم اهرم می‌دهند. در بورس تهران اهرم به اعتبار محدود کارگزاری و صندوق‌های اهرمی خلاصه میشود و بیشتر معامله‌ها با پول خود سرمایه‌گذار انجام میشود.
اهرم سود و زیان را به یک اندازه بزرگ می‌کند. اگر زیان معامله به حدی برسد که موجودی از مارجین لازم کمتر شود، بروکر معامله را خودکار می‌بندد. انتخاب اهرم مناسب را در درس لوریج در فارکس بخوانید.
سود از ریزش قیمت در فارکس و بورس
در فارکس همان‌قدر که می‌توانید بخرید، می‌توانید بفروشید. اگر انتظار دارید یورو در برابر دلار ضعیف شود، EUR/USD را می‌فروشید و با افت قیمت سود می‌گیرید. به این دو جهت معامله، لانگ (خرید) و شورت (فروش) می‌گویند.
در بورس تهران سود از ریزش قیمت بسیار محدود است. فروش استقراضی، یعنی قرض گرفتن سهم و فروش آن به امید خرید ارزان‌تر، فقط برای چند نماد و با شرایط خاص تعریف شده است. به همین دلیل بیشتر سهامداران فقط در بازار صعودی سود می‌گیرند و در دوره‌های نزولی یا سهم را نگه می‌دارند یا با زیان می‌فروشند.
در بورس‌های آمریکا فروش استقراضی رایج است و از راه قراردادهای آپشن هم میتوان از افت قیمت سود گرفت. معامله سهام آمریکا برای معامله‌گر ایرانی بیشتر از راه CFD سهام در بروکرهای فارکس ممکن است.
هزینه معامله در فارکس و بورس
هزینه معامله در بورس تهران به شکل درصدی از ارزش معامله گرفته میشود. کارمزد خرید سهام حدود ۰٫۳۷ درصد و کارمزد فروش حدود ۰٫۸۸ درصد است که نیم درصد آن مالیات نقل و انتقال سهام است. یعنی هر بار خرید و فروش کامل، حدود ۱٫۲۵ درصد از سرمایه را می‌گیرد. این نرخ‌ها را سازمان بورس هر چند سال یک بار بازبینی می‌کند.
در فارکس هزینه از سه بخش ساخته میشود:
- اسپرد: فاصله قیمت خرید و فروش که در EUR/USD معمولا بین چند دهم پیپ تا دو پیپ است.
- کمیسیون: در حساب‌های ECN برای هر لات مبلغ ثابتی گرفته میشود، معمولا چند دلار برای هر طرف معامله.
- سواپ: هزینه یا سودی که برای نگه داشتن معامله از یک شب به شب بعد به حساب اضافه یا از آن کم میشود.
برای معامله‌های کوتاه‌مدت، هزینه فارکس معمولا کمتر از بورس است. اگر معامله را چند ماه نگه دارید، سواپ می‌تواند هزینه فارکس را از کارمزد بورس بیشتر کند.
نظارت و امنیت سرمایه در فارکس و بورس
بورس تهران زیر نظر سازمان بورس و اوراق بهادار کار می‌کند و دارایی سهامدار نزد شرکت سپرده‌گذاری مرکزی به نام خود او ثبت میشود. اگر کارگزاری تعطیل شود، مالکیت سهم شما سر جای خود می‌ماند.
در فارکس امنیت سرمایه به بروکر و نهاد ناظر آن بستگی دارد. ناظرهای معتبر مثل FCA در بریتانیا و ASIC در استرالیا بروکر را به نگهداری پول مشتری در حساب جداگانه ملزم میکنند. وضعیت مجوز هر بروکر را می‌توانید در صفحه نهادهای نظارتی فارکس بررسی کنید.
پیش از واریز به هر بروکر فارکس، شماره مجوز آن را در سایت رسمی همان نهاد ناظر جست‌وجو کنید. نام بروکر روی سایت خودش کافی نیست.
جدول مقایسه فارکس و بورس
| معیار | فارکس | بورس تهران |
|---|---|---|
| دارایی | جفت‌ارزها به‌علاوه CFD طلا و نفت | سهام شرکت‌ها و صندوق‌ها |
| ساعت کار | ۲۴ ساعت، دوشنبه تا بامداد شنبه | شنبه تا چهارشنبه، ۹ تا ۱۲:۳۰ |
| محدودیت قیمت روزانه | ندارد | دامنه نوسان و صف خرید و فروش |
| اهرم | از ۱ به ۳۰ تا ۱ به ۵۰۰ بسته به ناظر | محدود به اعتبار کارگزاری |
| سود از ریزش | خرید و فروش آزاد | فروش استقراضی محدود |
| هزینه | اسپرد و کمیسیون، به‌علاوه سواپ شبانه | حدود ۱٫۲۵ درصد خرید و فروش |
| تسویه | فوری در حساب بروکر | دو روز کاری (T+2) |
| تحلیل بنیادی | نرخ بهره و داده‌های اقتصاد کلان | صورت مالی شرکت و صنعت |
| ناظر | نهاد ناظر کشور محل ثبت بروکر | سازمان بورس و اوراق بهادار |
تحلیل بنیادی در فارکس بیشتر روی تصمیم بانک‌های مرکزی متمرکز است. اثر این تصمیم‌ها را در درس نرخ بهره در فارکس ببینید.
مثال عددی: هزار دلار در فارکس و بورس
اعداد این مثال فرضی‌اند و فقط برای مقایسه ساده شده‌اند.
قدم اول: بورس. معامله‌گری معادل هزار دلار سهم می‌خرد و قیمت سهم ۵ درصد بالا می‌رود. سود ناخالص ۵۰ دلار است. کارمزد خرید و فروش حدود ۱٫۲۵ درصد، یعنی ۱۲٫۵ دلار است و سود خالص به حدود ۳۷٫۵ دلار می‌رسد. اگر سهم ۵ درصد افت کند، زیان با کارمزد حدود ۶۲٫۵ دلار است.
قدم دوم: فارکس با حجم کم. معامله‌گر دیگری با هزار دلار موجودی، ۰٫۱ لات EUR/USD می‌خرد. در این حجم هر پیپ حدود یک دلار ارزش دارد. اگر قیمت ۵۰ پیپ بالا برود، سود حدود ۵۰ دلار است و با کسر یک پیپ اسپرد، ۴۹ دلار می‌ماند.
قدم سوم: فارکس با حجم زیاد. همین معامله‌گر به‌جای ۰٫۱ لات، یک لات باز می‌کند. حالا هر پیپ ۱۰ دلار است و همان ۵۰ پیپ حرکت خلاف، ۵۰۰ دلار یعنی نصف حساب را از بین می‌برد. با کمی حرکت بیشتر، بروکر معامله را خودکار می‌بندد؛ این سازوکار را در درس مارجین کال ببینید.
ریسک فارکس از اندازه معامله می‌آید. با حجم کم، نتیجه نزدیک به بورس است و با حجم زیاد، یک حرکت عادی می‌تواند بخش بزرگی از حساب را از بین ببرد.
در مقایسه فارکس و بورس این چند اشتباه هم رایج است:
- مقایسه سود بدون حساب ریسک. سود صد درصدی در یک ماه معمولا با اهرم بالا به دست می‌آید و همان اهرم می‌تواند حساب را صفر کند.
- نادیده گرفتن سواپ. کسی که معامله فارکس را چند ماه مثل سهم نگه می‌دارد، باید هزینه سواپ شبانه را حساب کند.
- فراموش کردن اثر نرخ دلار. سهام شرکتهای صادراتی ایران با رشد نرخ دلار در بازار آزاد معمولا بالا می‌روند. بخشی از رشد بورس تهران در سال‌های تورمی، حاصل افت ارزش ریال است.
- انتخاب بروکر بدون بررسی مجوز. در فارکس انتخاب بروکر بخشی از مدیریت ریسک است.
نکات کلیدی این درس
- فارکس بازار تبادل ارزهاست و بورس بازار سهام شرکت‌ها؛ در بورس مالک سهم می‌شوید و در فارکس روی قیمت دو ارز معامله می‌کنید.
- معاملات روزانه بازار ارز در سال ۲۰۲۵ به حدود ۹٫۶ هزار میلیارد دلار رسید و این بازار محدودیت قیمت روزانه ندارد.
- بورس تهران شنبه تا چهارشنبه از ۹ تا ۱۲:۳۰ و فارکس پنج روز در هفته و ۲۴ ساعت باز است.
- در فارکس با خرید و فروش از رشد و ریزش قیمت سود می‌گیرید؛ در بورس تهران فروش استقراضی محدود است.
- هزینه خرید و فروش در بورس تهران حدود ۱٫۲۵ درصد است؛ در فارکس اسپرد و کمیسیون می‌پردازید و برای معامله شبانه سواپ هم اضافه میشود.
- ریسک فارکس بیشتر از اندازه معامله و اهرم می‌آید.
جمع‌بندی
فارکس و بورس دو بازار با منطق متفاوت‌اند. بورس برای کسی مناسب است که می‌خواهد مالک بخشی از یک شرکت شود، صورت‌های مالی را تحلیل کند و دارایی را برای مدت طولانی نگه دارد. فارکس برای کسی مناسب است که اقتصاد کلان و نرخ بهره را دنبال می‌کند، در هر دو جهت بازار معامله می‌کند و می‌تواند اهرم را کنترل کند. پیش از انتخاب، ساعت آزاد خود، میزان ریسکی که تحمل می‌کنید و مدت نگهداری معامله را مشخص کنید و با حجم کم شروع کنید.
سوالات متداول درباره فارکس و بورس
۵ سوالکدام بازار ریسک بیشتری دارد، فارکس یا بورس؟
ریسک فارکس به اهرم و حجم معامله بستگی دارد. با اهرم بالا، یک حرکت عادی می‌تواند بخش بزرگی از حساب را از بین ببرد. در بورس تهران اهرم کم است، ولی صف فروش و افت طولانی بازار ریسک‌های خود را دارند.
با چه مقدار سرمایه میتوان وارد فارکس و بورس شد؟
در بورس تهران با هر مبلغی میتوان سهم خرید. در فارکس بسیاری از بروکرها حساب با حداقل ۱۰ تا ۱۰۰ دلار باز میکنند و حجم ۰٫۰۱ لات امکان معامله با سرمایه کم را میدهد.
آیا تحلیل تکنیکال در فارکس و بورس یکسان است؟
ابزارهای تحلیل تکنیکال مثل خط روند، سطح حمایت و مقاومت و الگوهای کندلی در هر دو بازار کار میکنند. در بورس تهران دامنه نوسان و صف‌ها رفتار نمودار را تغییر می‌دهند و بعضی الگوها کمتر کاربرد دارند.
آیا میتوان سهام شرکتهای خارجی را از طریق بروکر فارکس خرید؟
بسیاری از بروکرهای فارکس سهام شرکتهایی مثل اپل و تسلا را به شکل CFD عرضه میکنند. در این حالت سود و زیان از تغییر قیمت سهم حساب میشود، ولی مالکیت سهم و حق رای به شما منتقل نمیشود.
سود فارکس سریع‌تر از بورس به حساب می‌رسد؟
بله. در فارکس سود هر معامله بلافاصله پس از بستن آن به موجودی حساب بروکر اضافه میشود. در بورس تهران پول فروش سهم دو روز کاری بعد قابل برداشت است.
