در اکتبر ۱۹۲۹ بازار سهام نیویورک در چهار روز کاری حدود ۲۵ درصد ارزش خود را از دست داد و سه سال بعد شاخص داوجونز ۸۹ درصد پایینتر از سقفش بود. رکود بزرگ نام دورهای است که بعد از این سقوط آمد و عمیقترین بحران اقتصادی قرن بیستم شد. در این درس علتهای رکود بزرگ، نقش بانکها و فدرال رزرو، مسیر خروج از بحران، اثر آن بر دلار و طلا و مقایسهاش با بحران ۲۰۰۸ را با عدد و تاریخ میبینید. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
رکود بزرگ چیست؟
رکود بزرگ (Great Depression) بحران اقتصادی جهانی بین سالهای ۱۹۲۹ تا حدود ۱۹۳۹ است که از آمریکا شروع شد و به اروپا، آمریکای لاتین و آسیا رسید. در آمریکا تولید کل اقتصاد از ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۳ حدود ۲۶ درصد کوچک شد، یک نفر از هر چهار نیروی کار بیکار ماند و قیمتها حدود یکچهارم پایین آمد.
اقتصاددانها به افت معمولی فعالیت اقتصادی که چند ماه تا یکی دو سال طول میکشد رکود میگویند؛ تعریف و نشانههای آن را در درس رکود اقتصادی بخوانید. کسادی (Depression) نامی است برای رکودی که چند سال ادامه پیدا کند و تولید را بیش از ۱۰ درصد پایین بیاورد. رکود بزرگ شناختهشدهترین نمونه این نوع بحران است.
این بحران ده سال طول کشید و تقریبا همه قواعد امروز بانکهای مرکزی، از بیمه سپرده تا وام اضطراری بانک مرکزی به بانکها، از تجربه همین دوره بیرون آمد.
سقوط بازار سهام ۱۹۲۹؛ نقطه شروع رکود بزرگ

دهه ۱۹۲۰ در آمریکا دوره رونق بود. شاخص داوجونز از ۱۹۲۴ تا سپتامبر ۱۹۲۹ بیش از چهار برابر شد و روز ۳ سپتامبر به ۳۸۱ واحد رسید. بخش زیادی از این خرید با پول قرضی انجام میشد. کارگزارها تا ۹۰ درصد قیمت سهام را به مشتری وام میدادند، یعنی خریدار با ۱۰ دلار سرمایه خود ۱۰۰ دلار سهام میخرید.
وقتی قیمتها کمی پایین آمد، کارگزارها از مشتری پول بیشتری خواستند؛ به این درخواست کال مارجین میگویند. کسی که پول نداشت مجبور به فروش میشد و همین فروش، قیمتها را باز هم پایین میبرد:
- ۲۴ اکتبر ۱۹۲۹، پنجشنبه سیاه: حجم معامله به رکورد حدود ۱۳ میلیون سهم رسید و بانکهای بزرگ نیویورک برای آرام کردن بازار خرید کردند.
- ۲۸ اکتبر، دوشنبه سیاه: داوجونز حدود ۱۳ درصد در یک روز افت کرد.
- ۲۹ اکتبر، سهشنبه سیاه: حدود ۱۲ درصد افت دیگر و رکورد حجم ۱۶ میلیون سهم.
- ۸ ژوئیه ۱۹۳۲: شاخص به ۴۱ واحد رسید، یعنی ۸۹ درصد پایینتر از سقف.
داوجونز تا نوامبر ۱۹۵۴، یعنی ۲۵ سال بعد، به سقف ۱۹۲۹ برنگشت. بیشتر اقتصاددانها سقوط بورس را فقط جرقه بحران میدانند؛ به نظر آنها علت عمیق شدن بحران در بانکها و سیاست پولی بود.
چهار علت اصلی رکود بزرگ

پژوهشهای چند دهه اخیر روی چهار عامل توافق دارند که پشت سر هم آمدند و اثر یکدیگر را بیشتر کردند:
- حباب سهام با پول قرضی: خرید با وام، قیمت سهام را خیلی بالاتر از سود واقعی شرکتها برد و سقوط ۱۹۲۹ ثروت خانوارها و اعتماد مصرفکننده را از بین برد.
- ورشکستگی زنجیرهای بانکها: از ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۳ حدود ۹ هزار بانک آمریکایی بسته شدند و پسانداز میلیونها نفر از دست رفت.
- سیاست پولی انقباضی و استاندارد طلا: بانک مرکزی آمریکا بهجای تزریق پول، در لحظههای حساس نرخ بهره را بالا برد و قاعدههای طلا دست کشورها را بست.
- جنگ تعرفه: قانون تعرفه ۱۹۳۰ آمریکا و تلافی شریکهای تجاری، تجارت جهانی را کوچک کرد.
هر کدام از این عوامل بهتنهایی یک رکود معمولی میساخت. ترکیب آنها یک افت چندساله با کاهش مداوم قیمتها به وجود آورد.
هجوم به بانکها و کوچک شدن عرضه پول
هجوم به بانک (Bank Run) یعنی سپردهگذاران از ترس ورشکستگی همزمان برای برداشت پول خود به بانک بروند. بانکها فقط بخش کوچکی از سپردهها را نقد نگه میدارند و بقیه را وام میدهند، پس هیچ بانکی نمیتواند همزمان به همه سپردهگذاران پول بدهد. در آن زمان بیمه سپرده وجود نداشت و بسته شدن یک بانک یعنی از دست رفتن پسانداز.
آمریکا بین ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۳ چهار موج هجوم به بانک را تجربه کرد. دسامبر ۱۹۳۰ بسته شدن بانک ایالات متحده (Bank of United States) در نیویورک با حدود ۴۰۰ هزار سپردهگذار، ترس را به کل کشور برد. مردم پول نقد را در خانه نگه داشتند و بانکها هم از ترس هجوم بعدی وام ندادند.
نتیجه این بود که حجم پول در گردش آمریکا از ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۳ حدود یکسوم کم شد. با پول کمتر، قیمتها پایین آمد و دفلاسیون، یعنی کاهش عمومی و مداوم قیمتها، شروع شد. دفلاسیون بار واقعی بدهی را سنگینتر میکند: کشاورزی که وامش را به دلار گرفته بود، حالا برای پرداخت همان مبلغ باید تقریبا دو برابر گندم میفروخت. ورشکستگی بدهکاران به ضرر بانکها تبدیل میشد و چرخه دوباره تکرار میشد.
نقش فدرال رزرو و استاندارد طلا در رکود بزرگ
فدرال رزرو در ۱۹۱۳ ساخته شده بود تا در هجوم به بانکها به آنها وام بدهد. در آن سالها این کار تقریبا انجام نشد. بانک مرکزی در ۱۹۲۸ برای سرد کردن بورس نرخ بهره را بالا برده بود و بعد از سقوط هم بیشتر بانکهای کوچک را که عضو فدرال رزرو نبودند به حال خود رها کرد.
محدودیت دوم استاندارد طلا بود؛ نظامی که در آن هر واحد پول قابل تبدیل به مقدار ثابتی طلا بود. در آمریکا هر اونس طلا ۲۰٫۶۷ دلار قیمت داشت. بانک مرکزی برای حفظ این نرخ باید ذخیره طلا را نگه میداشت و نمیتوانست هر قدر لازم بود پول تزریق کند.
سپتامبر ۱۹۳۱ بریتانیا از استاندارد طلا خارج شد. سرمایهگذاران ترسیدند آمریکا هم همین کار را بکند و طلا از کشور خارج شد. فدرال رزرو در اکتبر ۱۹۳۱ برای جلوگیری از خروج طلا نرخ تنزیل، یعنی بهره وام بانک مرکزی به بانکها، را از ۱٫۵ به ۳٫۵ درصد رساند، آن هم وسط موج ورشکستگی بانکها.
کشورهایی که زودتر از استاندارد طلا خارج شدند، مثل بریتانیا در ۱۹۳۱، زودتر از بحران بیرون آمدند و فرانسه که تا ۱۹۳۶ ماند، یکی از دیرترین بهبودها را داشت.
بن برنانکی (Ben Bernanke)، رئیس فدرال رزرو در بحران ۲۰۰۸، سالها روی همین دوره پژوهش کرده بود و در ۲۰۰۲ رسما پذیرفت که بانک مرکزی آمریکا با سیاستهای آن سالها بحران را بدتر کرد.
تعرفه اسموت هاولی و کوچک شدن تجارت جهانی
ژوئن ۱۹۳۰ قانون تعرفه اسموت هاولی (Smoot-Hawley) در آمریکا امضا شد و تعرفه واردات بیش از ۲۰ هزار کالا را بالا برد. کانادا، کشورهای اروپایی و شریکهای دیگر با تعرفههای تلافیجویانه جواب دادند.
ارزش تجارت جهانی از ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۴ حدود دو سوم کم شد. صادرات آمریکا به اروپا هم بیش از دو سوم افت کرد. تعرفه گمرکی، یعنی مالیاتی که دولت روی کالای وارداتی میگیرد، در کوتاهمدت از تولیدکننده داخلی حمایت میکند؛ اما وقتی همه کشورها همزمان آن را بالا ببرند، صادرکنندهها بازار خود را از دست میدهند. انواع تعرفه و اثرش بر بازارها را در درس تعرفه گمرکی ببینید.
رکود بزرگ با چند عدد

اعداد زیر وضعیت آمریکا را بین ۱۹۲۹ و ۱۹۳۳، یعنی عمیقترین نقطه بحران، نشان میدهند:
| شاخص | ۱۹۲۹ | ۱۹۳۳ | تغییر |
|---|---|---|---|
| نرخ بیکاری | حدود ۳ درصد | حدود ۲۵ درصد | حدود ۱۳ میلیون بیکار |
| تولید واقعی اقتصاد | ۱۰۰ | حدود ۷۴ | افت ۲۶ درصدی |
| تولید صنعتی | ۱۰۰ | حدود ۵۳ | افت ۴۷ درصدی |
| سطح عمومی قیمتها | ۱۰۰ | حدود ۷۵ | افت ۲۵ درصدی |
| حجم پول | ۱۰۰ | حدود ۶۷ | افت یکسومی |
| شاخص داوجونز | ۳۸۱ واحد | ۴۱ واحد در ۱۹۳۲ | افت ۸۹ درصدی |
نیو دیل و مسیر خروج از رکود بزرگ

فرانکلین روزولت (Franklin Roosevelt) مارس ۱۹۳۳ رئیسجمهور آمریکا شد و مجموعه برنامههایی را شروع کرد که نیو دیل (New Deal) نام گرفت. مهمترین قدمها به ترتیب زمان:
- ۶ مارس ۱۹۳۳، تعطیلی بانکها: همه بانکها چند روز بسته شدند و فقط بانکهای سالم دوباره باز شدند. هجوم به بانکها تقریبا متوقف شد.
- آوریل ۱۹۳۳، جمعآوری طلا: فرمان اجرایی ۶۱۰۲ مردم را مجبور کرد طلای خود را با نرخ ۲۰٫۶۷ دلار به بانکها تحویل دهند.
- ژوئن ۱۹۳۳، بیمه سپرده: قانون بانکداری ۱۹۳۳ که به گلاس استیگال (Glass-Steagall) معروف است، بانکداری تجاری و سرمایهگذاری را جدا کرد و بیمه دولتی سپردهها را ساخت.
- ژانویه ۱۹۳۴، قیمت تازه طلا: قانون ذخیره طلا قیمت هر اونس را ۳۵ دلار تعیین کرد.
- ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۷، خرج دولتی: پروژههای عمرانی بزرگ میلیونها نفر را سر کار برد.
تولید آمریکا از ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۷ سریع رشد کرد. در ۱۹۳۶ و ۱۹۳۷ بانک مرکزی ذخیره قانونی بانکها، یعنی سهمی از سپرده که باید نزد بانک مرکزی بماند، را دو برابر کرد و دولت هم خرج خود را کم کرد. نتیجه رکود دوباره ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸ بود و بیکاری دوباره به حدود ۱۹ درصد رسید. پایان کامل رکود بزرگ با تولید گسترده جنگ جهانی دوم رسید و نرخ بیکاری آمریکا در ۱۹۴۳ به زیر ۲ درصد آمد.
اثر رکود بزرگ بر دلار و طلا
برای معاملهگر امروز، مهمترین اتفاق ارزی این دوره کاهش ارزش دلار در برابر طلا بود. قیمت رسمی هر اونس از ۲۰٫۶۷ به ۳۵ دلار رسید؛ یعنی طلا به دلار ۶۹ درصد گرانتر شد و ارزش دلار بر حسب طلا حدود ۴۱ درصد پایین آمد. این تغییر عمدا انجام شد تا قیمتها بالا برود و دفلاسیون متوقف شود.
اثر آن سریع بود. حجم پول آمریکا با ورود طلای اروپا رشد کرد، کاهش قیمتها متوقف شد و تولید صنعتی در چهار سال بعد بیش از ۵۰ درصد بالا رفت. طلا در این دوره همان نقشی را داشت که امروز هم دارد: وقتی اعتماد به بانکها از بین رفت، مردم و دولتها به طلا پناه بردند.
در بحران عمیق، بازار داراییای را میخرد که به تعهد هیچ بانکی وابسته نباشد؛ در دهه ۱۹۳۰ این دارایی طلا بود و قیمت رسمی آن با تصمیم دولت بالا رفت.
مقایسه رکود بزرگ و بحران مالی ۲۰۰۸

بحران مالی ۲۰۰۸ بزرگترین بحران مالی بعد از دهه ۱۹۳۰ بود. جدول زیر تفاوت دو بحران را در آمریکا نشان میدهد:
| معیار | رکود بزرگ (۱۹۲۹ تا ۱۹۳۳) | بحران ۲۰۰۸ (۲۰۰۷ تا ۲۰۰۹) |
|---|---|---|
| افت تولید واقعی | حدود ۲۶ درصد | حدود ۴ درصد |
| اوج بیکاری | حدود ۲۵ درصد | ۱۰ درصد |
| افت بورس از سقف | ۸۹ درصد | حدود ۵۴ درصد |
| بانکهای بستهشده | حدود ۹ هزار | حدود ۵۰۰ در پنج سال |
| رفتار قیمتها | دفلاسیون ۲۵ درصدی | تورم پایین، بدون دفلاسیون پایدار |
| واکنش بانک مرکزی | نرخ بالاتر و کوچک شدن پول | نرخ نزدیک صفر و تسهیل کمی |
| نظام پولی | استاندارد طلا | پول بدون پشتوانه طلا |
تفاوت اصلی در واکنش بود. در ۲۰۰۸ بانک مرکزی آمریکا نرخ بهره را به نزدیک صفر رساند، به بانکها وام نامحدود داد و با خرید گسترده اوراق، که تسهیل کمی نام دارد، پول تزریق کرد. بیمه سپرده هم از هجوم گسترده به بانکها جلوگیری کرد. این ابزارها مستقیم از درسهای رکود بزرگ آمده بودند.
درسهای رکود بزرگ برای معاملهگر امروز
آن دهه چند الگو به جا گذاشت که هنوز در بازار دیده میشوند:
- اهرم بالا سقوط را تند میکند: همان سازوکار کال مارجین ۱۹۲۹ امروز در حسابهای فارکس و معاملات اهرمی کریپتو تکرار میشود.
- واکنش بانک مرکزی مسیر بحران را تعیین میکند: در بحرانهای امروز، اولین سوال بازار این است که بانک مرکزی چقدر سریع پول تزریق میکند.
- دفلاسیون برای بدهکار خطرناکتر از تورم است: به همین دلیل بانکهای مرکزی تورم ۲ درصد را به تورم صفر ترجیح میدهند.
- جنگ تعرفه هزینه دارد: هر بار بحث تعرفههای گسترده پیش میآید، اسموت هاولی اولین مقایسه تحلیلگران است.
- کف بازار دیر میآید: بعد از سقوط ۱۹۲۹، بورس تا آوریل ۱۹۳۰ نزدیک ۵۰ درصد بالا رفت و بعد بیش از ۸۰ درصد دیگر افت کرد.
برای مطالعه بیشتر، روایت تاریخی فدرال رزرو از رکود بزرگ جزئیات سیاست پولی آن سالها را با منابع اصلی شرح میدهد.
نکات کلیدی این درس
- رکود بزرگ بحران جهانی ۱۹۲۹ تا حدود ۱۹۳۹ بود که از سقوط بورس نیویورک در اکتبر ۱۹۲۹ شروع شد.
- تولید آمریکا تا ۱۹۳۳ حدود ۲۶ درصد افت کرد، بیکاری به ۲۵ درصد رسید و قیمتها یکچهارم پایین آمد.
- چهار علت اصلی: حباب سهام با پول قرضی، ورشکستگی ۹ هزار بانک، سیاست انقباضی در نظام استاندارد طلا و جنگ تعرفه.
- کشورهایی که زودتر از استاندارد طلا خارج شدند زودتر بهبود یافتند.
- آمریکا در ۱۹۳۴ قیمت طلا را از ۲۰٫۶۷ به ۳۵ دلار رساند و ارزش دلار بر حسب طلا حدود ۴۱ درصد کم شد.
- بیمه سپرده، وام اضطراری بانک مرکزی به بانکها و تزریق پول در بحران از تجربه همین دهه به سیاست امروز رسیدند.
جمعبندی
رکود بزرگ نشان داد یک سقوط بورس وقتی با ورشکستگی بانکها، کوچک شدن عرضه پول و جنگ تجاری همراه شود، میتواند ده سال اقتصاد دنیا را زمینگیر کند. خروج از بحران هم با تصمیمهای پولی شروع شد: پایان وابستگی به طلا، کاهش ارزش دلار و بیمه سپرده. برای معاملهگر فارکس و طلا، این تجربه توضیح میدهد چرا بازار در هر بحران به واکنش بانک مرکزی نگاه میکند، چرا طلا در بیاعتمادی به نظام بانکی بالا میرود و چرا اهرم بالا در سقوط ناگهانی خطرناک است.
سوالات متداول درباره رکود بزرگ
۵ سوالرکود بزرگ چند سال طول کشید؟
در آمریکا افت اقتصاد از اواخر ۱۹۲۹ تا مارس ۱۹۳۳ ادامه داشت. بعد از آن بهبود شروع شد، اما رکود دوباره ۱۹۳۷ پیش آمد و بیکاری تا آغاز جنگ جهانی دوم بالا ماند. به همین دلیل بیشتر منابع کل دهه ۱۹۳۰ را دوره رکود بزرگ میدانند.
علت اصلی رکود بزرگ چه بود؟
سقوط بورس ۱۹۲۹ جرقه بحران بود. عمیق شدن آن نتیجه ورشکستگی زنجیرهای بانکها، کم شدن یکسوم حجم پول، سیاست انقباضی بانک مرکزی در نظام استاندارد طلا و جنگ تعرفهای میان کشورها بود.
قیمت طلا در رکود بزرگ چه تغییری کرد؟
قیمت طلا در آن زمان ثابت و دولتی بود. آمریکا در ژانویه ۱۹۳۴ قیمت رسمی هر اونس را از ۲۰٫۶۷ به ۳۵ دلار رساند، یعنی رشد ۶۹ درصدی. سهام شرکتهای استخراج طلا هم در این دوره از معدود داراییهای پربازده بودند.
آیا رکود بزرگ دوباره تکرار میشود؟
ابزارهایی که در دهه ۱۹۳۰ وجود نداشت، مثل بیمه سپرده، پول بدون پشتوانه طلا و تسهیل کمی، احتمال تکرار همان شدت را کم کردهاند. رکودهای شدید هنوز رخ میدهند، اما بانکهای مرکزی امروز در بحران پول تزریق میکنند.
تفاوت رکود و کسادی چیست؟
رکود افت فعالیت اقتصادی است که معمولا چند ماه تا یکی دو سال طول میکشد. کسادی رکودی است که چند سال طول بکشد و تولید را بیش از ۱۰ درصد پایین بیاورد. رکود بزرگ مشهورترین کسادی تاریخ است.




