بیت کوین را مثل یک گاوصندوق بسیار محکم در نظر بگیرید. پول داخلش امن است، ولی نمیشود با آن وام داد، قسط گرفت یا قرارداد نوشت. بیشتر دارندگان بیت کوین هم سکه‌هایشان را سال‌ها بی‌حرکت نگه می‌دارند. ارز استکس توکن شبکه‌ای است که می‌خواهد کنار این گاوصندوق یک دفتر کار بسازد تا بیت کوین بدون خارج شدن از امنیت شبکه اصلی در برنامه‌های مالی هم به کار برود. در این درس سازنده، فناوری، کاربردها، توکنومیکس، اعتبار، آینده، راه خرید و ریسک‌های این پروژه را با داده‌های آبان ۱۴۰۵ مرور می‌کنیم. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
ارز استکس چیست و چه مشکلی را حل میکند؟
استکس (Stacks) شبکه‌ای است که قرارداد هوشمند را به بیت کوین می‌آورد. قرارداد هوشمند برنامه‌ای است که روی بلاکچین اجرا میشود و بدون واسطه شرط‌های یک توافق را انجام می‌دهد. خود بیت کوین عمدا ساده طراحی شده و چنین برنامه‌هایی را اجرا نمی‌کند. اگر با پایه‌های این حوزه آشنا نیستید، اول درس ارز دیجیتال چیست را بخوانید.
ارز استکس با نماد STX سوخت این شبکه است: کارمزد تراکنش‌ها با آن پرداخت میشود، ماینرها برای ساخت بلاک آن را پاداش می‌گیرند و دارندگانش با قفل کردن آن پاداش بیت کوین دریافت میکنند. بلاک‌های این شبکه جدا ساخته می‌شوند، ولی خلاصه هر بلاک روی بیت کوین ثبت میشود.
هدف این پروژه این است که بیت کوین بی‌حرکت در وام، تبادل و برنامه‌های مالی به کار برود و امنیت آن همچنان به شبکه بیت کوین تکیه کند.
سازنده ارز استکس کیست و مال کجاست؟
پروژه را مونیب علی (Muneeb Ali) و رایان شی (Ryan Shea) در سال ۲۰۱۳ با نام بلاکاستک (Blockstack) در نیویورک آمریکا شروع کردند. مونیب علی دکترای علوم کامپیوتر از دانشگاه پرینستون دارد. هدف اول آنها ساختن اینترنتی بود که کاربر مالک داده خودش باشد.
در ژوئیه ۲۰۱۹ کمیسیون بورس آمریکا (SEC) فروش توکن این پروژه را طبق مقررات Regulation A+ تأیید کرد. این اولین فروش توکنی بود که این نهاد به آن مجوز داد و پروژه در دو فروش حدود ۲۳ میلیون دلار جمع کرد. شبکه اصلی در ژانویه ۲۰۲۱ راه افتاد و نام پروژه به استکس تغییر کرد. امروز شرکت هیرو (Hiro)، بنیاد استکس و صندوق توسعه این شبکه هر کدام بخشی از کار توسعه را به عهده دارند.
شبکه ارز استکس به زبان ساده؛ اجماع، سرعت و کارمزد
این شبکه از روشی به نام اثبات انتقال (Proof of Transfer) یا PoX استفاده میکند. در اثبات کار ماینرها برق مصرف میکنند. در اینجا ماینرها برای شانس ساخت بلاک، بیت کوین خرج میکنند. این بیت کوین به کسانی می‌رسد که STX خود را قفل کرده‌اند و ماینر برنده هم پاداش STX می‌گیرد.
ارتقای ناکاموتو (Nakamoto) در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۴ فعال شد و دو تغییر مهم آورد. اول، بلاکها به‌جای حدود ده دقیقه در چند ثانیه ساخته می‌شوند. دوم، تراکنشی که در بلاک بیت کوین ثبت شده، دیگر بدون بازنویسی خود بیت کوین برگشت‌پذیر نیست. کارمزد تراکنش معمولا کمتر از بیت کوین است و به شلوغی شبکه بستگی دارد. زبان قراردادهای این شبکه کلاریتی (Clarity) است که کد آن قبل از اجرا قابل خواندن و بررسی است.
در اکسپلورر عمومی هیرو می‌توانید آخرین بلاکها و تراکنش‌های شبکه را بدون ثبت‌نام ببینید. در این تصویر کنار هر بلاک بیت کوین ده‌ها بلاک استکس دیده میشود، یعنی نتیجه همان ارتقای ناکاموتو. طبق داده رسمی همین سرویس در ۱۷ آبان ۱۴۰۵، کل عرضه حدود ۱٫۸۸ میلیارد STX بود و حدود ۵۱۴ میلیون STX در دوره جاری استکینگ قفل شده بود.
کاربردهای ارز استکس
مهم‌ترین کاربردهای این شبکه و توکن آن:
- دیفای بیت کوین: sBTC نسخهای از بیت کوین روی این شبکه است که از دسامبر ۲۰۲۴ راه افتاد و یک به یک با بیت کوین واقعی پشتیبانی میشود. با آن میشود در برنامه‌های دیفای وام گرفت یا تبادل کرد.
- استکینگ: دارندگان STX توکن خود را برای یک یا چند دوره قفل میکنند و پاداش را به بیت کوین می‌گیرند.
- کارمزد شبکه: هر تراکنش و هر اجرای قرارداد هوشمند با STX پرداخت میشود.
- نام کاربری: سرویس نام BNS اجازه می‌دهد به‌جای آدرس طولانی، نام خوانایی مثل name.btc داشته باشید.
توکنومیکس ارز استکس
توکنومیکس (Tokenomics) یعنی قواعدی که مشخص میکند یک توکن چطور ساخته و پخش میشود. نکته‌های اصلی STX:
- سقف عرضه: این توکن سقف ثابت ندارد. عدد ۱٫۸۱۸ میلیاردی که در بعضی سایت‌ها می‌بینید پیشبینی قدیمی عرضه تا سال ۲۰۵۰ بود. بنیاد استکس امروز صریح می‌گوید سقفی وجود ندارد.
- عرضه فعلی: طبق داده هیرو در آبان ۱۴۰۵ حدود ۱٫۸۸ میلیارد STX ساخته شده و همه آن آزاد است.
- پاداش بلاک: طبق اعلام بنیاد، پاداش ماینرها هر سال حدود ۲ درصد به عرضه اضافه میکند و طبق مصوبه SIP-029 در چند مرحله کم میشود.
- صندوق توسعه: پیشنهاد SIP-031 در سال ۲۰۲۵ با حدود ۹۷ درصد رای تصویب شد و برای پنج سال انتشار اضافه‌ای به صندوق توسعه شبکه اختصاص داد.
نبود سقف و انتشار اضافه یعنی عرضه به‌تدریج بیشتر میشود. این تورم را باید کنار پاداش بیت کوین استکینگ سنجید.
آیا ارز استکس کلاهبرداری است؟ اعتبار با داده
برای سنجیدن اعتبار ارز استکس رویدادهای مهم را کنار هم ببینید:
- سابقه قانونی: فروش توکن ۲۰۱۹ اولین فروش توکن با تأیید SEC بود. پرونده‌ای از این نهاد علیه خود STX پیدا نکردیم.
- سابقه طولانی: تیم سازنده از ۲۰۱۳ روی این پروژه کار میکند و شبکه اصلی از ۲۰۲۱ فعال است.
- هک برنامه‌های جانبی: پروتکل ALEX که روی این شبکه کار میکند در مه ۲۰۲۴ و ژوئن ۲۰۲۵ هک شد. در حمله دوم حدود ۸٫۳ میلیون دلار از دست رفت و ALEX وعده جبران کامل با USDC داد.
- آسیب به خود شبکه: گزارشی از هک خود پروتکل استکس پیدا نکردیم.
داده‌ها نشان می‌دهد این پروژه سابقه طولانی و شفاف دارد، ولی برنامه‌هایی که روی آن ساخته می‌شوند ریسک جدا دارند. توکن‌ها و سایت‌های جعلی هم‌نام هم خطر دیگری است. الگوهای رایج را در درس کلاهبرداری رمزارز بخوانید.
هک‌های ALEX به یک برنامه مستقل روی شبکه مربوط بود و اجماع خود استکس آسیبی ندید.
آینده ارز استکس؛ عوامل اثرگذار
هیچ‌کس نمی‌تواند مسیر قیمت STX را با اطمینان بگوید و ما هم پیشبینی عددی نمی‌کنیم. عواملی که آینده ارز استکس را شکل می‌دهند:
- رشد sBTC: هر چه بیت کوین بیشتری وارد این شبکه شود، تقاضا برای کارمزد و برنامه‌های آن بیشتر میشود. ارزش sBTC قفل‌شده در پایان سه‌ماهه اول ۲۰۲۶ حدود ۴۳۷ میلیون دلار گزارش شد.
- رقابت لایههای بیت کوین: پروژه‌های دیگری هم می‌خواهند برنامه مالی را به بیت کوین بیاورند. تفاوت شبکه‌های لایه دوم را در درس بلاکچین لایه ۲ بخوانید.
- تورم توکن: انتشار پاداش بلاک و صندوق توسعه عرضه را بیشتر میکند.
- چرخه بازار: این توکن معمولا با جهت بیت کوین حرکت میکند. درس چرخه بازار کریپتو این رابطه را توضیح می‌دهد.
برای دنبال کردن روند کوتاه‌مدت بازار، تحلیل روزانه ارز دیجیتال را ببینید.
خرید ارز استکس از کجا؟
صرافی‌های ایرانی مثل صرافی نوبیتکس و صرافی والکس ممکن است STX را با تومان یا تتر عرضه کنند؛ پیش از واریز، فهرست بازارهای صرافی را ببینید. صرافی‌های خارجی مثل بایننس و کوکوین هم بازار این توکن را دارند. بعضی صرافی‌های خارجی کاربران ایرانی را محدود میکنند و ممکن است حساب را مسدود کنند.
فهرست صرافی‌ها را در صفحه صرافی‌های ارز دیجیتال ببینید، مراحل کلی را در راهنمای خرید ارز دیجیتال بخوانید و نمودار لحظه‌ای را در صفحه قیمت ارز استکس دنبال کنید.
کیف پول و استکینگ ارز استکس
لدر (Leather) و اکسورس (Xverse) دو کیف پول رایج این شبکه‌اند و هر دو بیت کوین را هم نگه می‌دارند. کیف پول سختافزاری لجر هم از STX پشتیبانی میکند. آدرس‌های این شبکه با حرف SP شروع می‌شوند و با آدرس بیت کوین فرق دارند، پس هنگام برداشت از صرافی شبکه را با دقت انتخاب کنید. اصول نگهداری را در درس کیف پول ارز دیجیتال و تفاوت شبکه‌ها را در درس شبکه انتقال بخوانید.
استکینگ (Stacking) در این شبکه یعنی قفل کردن STX برای یک یا چند دوره حدود دو هفته‌ای. پاداش به بیت کوین پرداخت میشود و از پولی می‌آید که ماینرها خرج میکنند. برای استکینگ مستقیم در دوره جاری دست‌کم ۵۰ هزار STX لازم است. با مبلغ کمتر می‌توانید به استخرهای استکینگ بپیوندید یا از نسخه نقدشونده استفاده کنید. سازوکار کلی را در درس استیکینگ ببینید.
۵ ریسک سرمایه‌گذاری روی ارز استکس
- تورم بدون سقف: عرضه هر سال بیشتر میشود و صندوق توسعه هم توکن تازه دریافت میکند.
- ریسک برنامه‌های جانبی: هک‌های ALEX نشان داد قراردادهای ساخته‌شده روی شبکه می‌توانند نقطه ضعف باشند.
- ریسک پل sBTC: بیت کوین واقعی پشت sBTC در اختیار گروهی از امضاکنندگان است و خطای آنها می‌تواند به دارندگان آسیب بزند.
- رقابت: پروژه‌های دیگری هم برای آوردن دیفای به بیت کوین کار میکنند.
- نوسان شدید: STX فاصله زیادی با سقف‌های قبلی خود دارد و نوسان آن از بیت کوین بیشتر است.
فقط مبلغی را وارد بازار کنید که از دست دادنش به زندگی شما آسیب نمی‌زند.
تفاوت ارز استکس و روت‌استاک
روت‌استاک (Rootstock) یکی دیگر از شبکه‌های قرارداد هوشمند برای بیت کوین است. ماینرهای بیت کوین آن را هم‌زمان استخراج میکنند، که به آن استخراج ادغامی می‌گویند، و قراردادهایش مثل اتریوم با سالیدیتی نوشته می‌شوند. کارمزد آن با RBTC پرداخت میشود که نسخهای از بیت کوین است. استکس توکن جدا دارد و به دارنده‌اش پاداش بیت کوین می‌دهد.
| معیار | استکس | روت‌استاک |
|---|---|---|
| اجماع | اثبات انتقال | استخراج ادغامی |
| توکن کارمزد | STX | RBTC |
| زبان قرارداد | کلاریتی | سالیدیتی |
| شروع شبکه اصلی | ۲۰۲۱ | ۲۰۱۸ |
فهرست همه درس‌های این حوزه در آموزش ارز دیجیتال آمده است.
نکات کلیدی این درس
- پروژه در ۲۰۱۳ با نام بلاکاستک در نیویورک شروع شد و شبکه اصلی در ژانویه ۲۰۲۱ راه افتاد.
- اجماع با اثبات انتقال است و خلاصه بلاکها روی بیت کوین ثبت میشود.
- ارتقای ناکاموتو در اکتبر ۲۰۲۴ بلاکها را به چند ثانیه رساند.
- STX سقف عرضه ندارد و در آبان ۱۴۰۵ حدود ۱٫۸۸ میلیارد توکن وجود دارد.
- استکینگ پاداش را به بیت کوین می‌دهد و sBTC بیت کوین را به دیفای این شبکه می‌آورد.
جمع‌بندی
این پروژه یکی از قدیمی‌ترین تلاش‌ها برای آوردن قرارداد هوشمند به بیت کوین است و با ارتقای ناکاموتو و sBTC به هدف خود نزدیک‌تر شد. پاداش بیت کوین برای دارندگان و سابقه قانونی شفاف نقطه قوت آن است. در مقابل، تورم بدون سقف، ریسک برنامه‌های جانبی و رقابت را باید پیش از هر تصمیم بسنجید. آمار زنده را در اکسپلورر استکس و اخبار پروژه را در سایت رسمی Stacks دنبال کنید.
سوالات متداول درباره ارز استکس
۸ سوالارز استکس مال کدام کشور است؟
پروژه در نیویورک آمریکا با نام بلاکاستک شروع شد و تیمهای توسعه آن امروز در چند کشور کار میکنند.
سازنده STX کیست؟
مونیب علی و رایان شی، دو فارغالتحصیل دانشگاه پرینستون، این پروژه را در سال ۲۰۱۳ شروع کردند.
آیا استکس لایه دوم بیت کوین است؟
بیشتر منابع آن را لایه بیت کوین مینامند، چون خلاصه بلاکها را روی بیت کوین ثبت میکند و تراکنشهایش پس از ثبت در بیت کوین قطعی میشود. با این حال STX توکن جدا و ماینرهای خودش را دارد.
sBTC چیست؟
sBTC نسخهای از بیت کوین روی شبکه استکس است که یک به یک با بیت کوین واقعی پشتیبانی میشود و در دیفای به کار میرود.
تعداد کل ارز STX چقدر است؟
این توکن سقف ثابت ندارد. در آبان ۱۴۰۵ حدود ۱٫۸۸ میلیارد STX ساخته شده بود.
استکینگ STX چطور پاداش می‌دهد؟
با قفل کردن STX برای یک یا چند دوره، سهمی از بیت کوینی را می‌گیرید که ماینرها برای ساخت بلاک خرج کرده‌اند. استکینگ مستقیم حداقل ۵۰ هزار STX لازم دارد و استخرها مبلغ کمتر را هم می‌پذیرند.
بهترین کیف پول برای استکس کدام است؟
لدر و اکسورس رایجترین گزینهها برای کار روزمرهاند. برای مبلغ بزرگ، کیف پول سختافزاری لجر امنتر است.
آینده ارز استکس چطور است؟
آینده این توکن به رشد sBTC، رقابت با لایههای دیگر بیت کوین، تورم عرضه و وضعیت کل بازار بستگی دارد و هیچ عدد قیمتی را نمیشود با اطمینان پیشبینی کرد.
