وقتی در یک شبکه اجتماعی عکس می‌گذارید یا در یک فروشگاه آنلاین حساب می‌سازید، اطلاعات و حتی دسترسی شما به آن حساب در اختیار شرکت صاحب پلتفرم است. وب ۳ نام نسل تازه‌ای از اینترنت است که در آن هویت و دارایی کاربر داخل کیف پول خودش نگه داشته می‌شود و برنامه‌ها به جای سرور یک شرکت، روی بلاکچین کار می‌کنند. در این درس سطح مبتدی، فرق سه نسل اینترنت، پنج جزء اصلی، سه نمونه واقعی و هزینه یک تبادل ۱۰۰ دلاری را می‌بینید و با یک روال ۶ قدمی، اولین تجربه امن را می‌سازید. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
وب ۳ چیست؟
وب ۳ (Web3) به برنامه‌ها و سرویس‌هایی گفته می‌شود که روی بلاکچین ساخته شده‌اند و کاربر در آن‌ها با کیف پول ارز دیجیتال وارد می‌شود. بلاکچین یک دفتر حساب مشترک است که هزاران رایانه در سراسر دنیا نسخه یکسانی از آن را نگه می‌دارند و هیچ شرکتی به تنهایی نمی‌تواند رکوردهای آن را تغییر دهد. اگر این مفهوم برایتان تازه است، اول درس آموزش بلاکچین از صفر را بخوانید.
اصطلاح Web3 به معنای امروزی را سال ۲۰۱۴ یکی از هم‌بنیان‌گذاران اتریوم به کار برد. ایده اصلی این است که مالکیت دارایی‌های دیجیتال، از پول تا یک اثر هنری یا حق رای، با یک کلید خصوصی به خود کاربر برسد. کلید خصوصی رشته‌ای محرمانه است که با آن تراکنش‌ها امضا می‌شوند.
خلاصه یک جمله‌ای وب ۳: خواندن، نوشتن و مالک بودن. وب ۱ فقط خواندن بود و وب ۲ خواندن و نوشتن.
تفاوت وب ۱، وب ۲ و وب ۳
وب ۱ حدوداً از ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۴ رایج بود؛ صفحه‌های ثابتی که سازنده‌شان می‌نوشت و کاربر فقط می‌خواند. وب ۲ از حدود ۲۰۰۴ با شبکه‌های اجتماعی و فروشگاه‌های آنلاین شروع شد. در این نسل هر کسی می‌تواند منتشر کند، ولی محتوا روی سرور شرکت ذخیره می‌شود و شرکت درباره حساب‌ها تصمیم می‌گیرد.
| ویژگی | وب ۱ | وب ۲ | وب ۳ |
|---|---|---|---|
| کار اصلی کاربر | خواندن | خواندن و نوشتن | خواندن، نوشتن و مالکیت |
| ورود به سایت | معمولاً لازم نبود | ایمیل و رمز عبور یا حساب گوگل | اتصال کیف پول |
| محل نگهداری داده | سرور سازنده سایت | سرور پلتفرم | بلاکچین و کیف پول کاربر |
| مدل درآمد | تبلیغ ساده | تبلیغ هدفمند با داده کاربر | کارمزد تراکنش و توکن |
| فراموش کردن رمز | اهمیتی نداشت | بازیابی با ایمیل یا پیامک | فقط با عبارت بازیابی |
ردیف آخر جدول مهم‌ترین تفاوت عملی است: در وب ۳ هیچ شرکتی پشت حساب شما قرار ندارد و تنها راه برگشت، نسخه پشتیبانی است که خودتان نگه داشته‌اید.
پنج جزء اصلی وب ۳
هر سرویس وب ۳ از کنار هم گذاشتن این پنج قطعه ساخته می‌شود:
- بلاکچین. زیرساخت اصلی که موجودی‌ها و تراکنش‌ها را ثبت می‌کند. اتریوم، سولانا و شبکه‌های لایه ۲ مثل آربیتروم (Arbitrum) و بیس (Base) رایج‌ترین آن‌ها هستند. لایه ۲ شبکه‌ای است که تراکنش‌ها را جدا پردازش می‌کند و نتیجه را روی اتریوم ثبت می‌کند تا کارمزد پایین بیاید.
- کیف پول. نرم‌افزاری مثل متامسک (MetaMask) یا فانتوم (Phantom) که کلید خصوصی را نگه می‌دارد. همین کیف پول نقش نام کاربری و رمز عبور را هم بازی می‌کند. جزئیات انواع آن را در درس کیف پول ارز دیجیتال ببینید.
- قرارداد هوشمند. برنامه‌ای که روی بلاکچین نوشته شده و قانونش را خودکار اجرا می‌کند، مثلاً «اگر ۱۰۰ تتر فرستادی، معادلش اتر بگیر». سازوکار کامل در درس قرارداد هوشمند آمده است.
- توکن. واحدی دیجیتال روی بلاکچین. توکن می‌تواند نقش پول را داشته باشد، مثل تتر که یک استیبل‌کوین با قیمت گره‌خورده به دلار است، یا حق رای در یک پروژه یا سند مالکیت یک اثر باشد.
- برنامه غیرمتمرکز. به آن dApp هم می‌گویند؛ سایتی که ظاهرش مثل هر سایت دیگری است ولی منطق اصلی و دارایی‌ها در قرارداد هوشمند قرار دارند.
سه نمونه ساده از کار با وب ۳
مفاهیم بالا با چند نمونه واقعی ملموس‌تر می‌شوند.
۱. تبادل در صرافی غیرمتمرکز. صرافی غیرمتمرکز یا DEX سایتی است که بدون ثبت‌نام و احراز هویت، توکن‌ها را مستقیم از کیف پول شما با هم عوض می‌کند. یونی‌سواپ (Uniswap) شناخته‌شده‌ترین آن‌هاست. روی دکمه اتصال کیف پول می‌زنید و بعد از تایید، موجودی‌تان روی سایت دیده می‌شود. برای تبادل، کیف پول یک پنجره امضا باز می‌کند و تا آن را تایید نکنید، هیچ توکنی جابه‌جا نمی‌شود.
۲. مالکیت NFT. NFT توکنی است که هر نسخه‌اش یکتاست و برای نشان دادن مالکیت یک اثر دیجیتال، بلیت یا نام دامنه به کار می‌رود. وقتی یک NFT می‌خرید، رکورد مالکیت آن روی بلاکچین به نام آدرس کیف پول شما ثبت می‌شود و هر کسی می‌تواند آن را ببیند. درس NFT چیست جزئیات و ریسک‌های این بازار را توضیح می‌دهد.
۳. رای دادن در دائو. دائو (DAO) یک سازمان خودگردان غیرمتمرکز است که قوانینش در قرارداد هوشمند نوشته شده و دارندگان توکن درباره تصمیم‌ها رای می‌دهند. مثلاً دارندگان توکن UNI درباره تغییر کارمزدهای یونی‌سواپ رای می‌دهند. سازوکار کامل در درس دائو چیست آمده است.
مالکیت شخصی در وب ۳ و مسئولیت عبارت بازیابی
بزرگ‌ترین تغییر وب ۳ برای کاربر، نگهداری شخصی دارایی است. یعنی هیچ صرافی یا بانکی موجودی شما را نگه نمی‌دارد و کسی بدون امضای شما پولی جابه‌جا نمی‌کند. حساب کاربری و رمز عبور هم لازم نیست؛ با یک کیف پول به هر برنامه‌ای وصل می‌شوید.
این آزادی یک بهای مشخص دارد. کیف پول هنگام ساخت، یک عبارت بازیابی ۱۲ یا ۲۴ کلمه‌ای به شما می‌دهد. عبارت بازیابی نسخه پشتیبان کلید خصوصی است و هر کسی آن را داشته باشد، کل دارایی کیف پول را در اختیار دارد. اگر گوشی گم شود و این کلمات را نداشته باشید، دارایی برای همیشه از دست می‌رود. روش‌های نگهداری درست را در درس عبارت بازیابی ببینید.
در وب ۳ پشتیبانی برای برگرداندن دارایی وجود ندارد. هر کسی که خود را پشتیبان معرفی کند و عبارت بازیابی بخواهد، کلاهبردار است.
مثال عددی: هزینه یک تبادل ۱۰۰ دلاری در وب ۳
فرض کنید می‌خواهید ۱۰۰ تتر را در یک صرافی غیرمتمرکز به اتر تبدیل کنید. عددها فرضی ولی نزدیک به شرایط معمول‌اند. دو هزینه در کار است:
- کارمزد استخر. صرافی غیرمتمرکز توکن‌ها را از یک استخر نقدینگی، یعنی ذخیره‌ای از دو توکن که کاربران دیگر در قرارداد گذاشته‌اند، می‌دهد و بخشی از مبلغ را برای تامین‌کنندگان استخر برمی‌دارد. با کارمزد ۰٫۳ درصد، این هزینه ۰٫۳ دلار است.
- کارمزد گس. هزینه‌ای که برای ثبت هر تراکنش به شبکه پرداخت می‌شود و به مبلغ تراکنش ربطی ندارد. چون بار اول باید یک تراکنش مجوز و یک تراکنش تبادل بزنید، دو بار گس می‌پردازید. درس کارمزد گس راه‌های کم کردن آن را توضیح می‌دهد.
حالا سه سناریو را مقایسه کنید:
- روی یک شبکه لایه ۲. گس دو تراکنش با هم حدود ۰٫۱ دلار است. کل هزینه حدود ۰٫۴ دلار می‌شود، یعنی کمتر از نیم درصد مبلغ.
- روی اتریوم در یک روز آرام. گس دو تراکنش حدود ۱٫۲ دلار است و کل هزینه به ۱٫۵ دلار می‌رسد؛ حدود ۱٫۵ درصد.
- روی اتریوم در یک روز شلوغ. گس ممکن است به ۱۰ دلار برسد، یعنی حدود ۱۰ درصد مبلغ.
عدد دیگری که باید بشناسید لغزش قیمت (Slippage) است، یعنی فاصله قیمت اعلام‌شده با قیمتی که تراکنش در آن اجرا می‌شود. اگر قیمت بیش از لغزش مجاز تغییر کند، تراکنش لغو می‌شود ولی گس آن پرداخت شده است. نتیجه این مثال: در وب ۳ برای مبلغ کم، انتخاب شبکه از انتخاب صرافی مهم‌تر است.
محدودیت‌ها و ریسک‌های وب ۳
وب ۳ هنوز جوان است و این محدودیت‌ها را دارد:
- تجربه کاربری سخت. آدرس‌های طولانی، انتخاب شبکه و فهم پنجره‌های امضا برای تازه‌کار گیج‌کننده است و یک اشتباه ممکن است دارایی را برای همیشه گم کند.
- کلاهبرداری و فیشینگ. فیشینگ یعنی ساختن نسخه جعلی یک سایت یا پیام معروف برای فریب کاربر. الگوهای رایج را در درس کلاهبرداری رمزارز ببینید.
- باگ قرارداد هوشمند. اشکال در کد یک برنامه می‌تواند سپرده‌های همه کاربران را در معرض سرقت قرار دهد.
- تمرکز پنهان. ظاهر سایت بیشتر برنامه‌های وب ۳ روی سرورهای معمولی میزبانی می‌شود، بیشتر کیف پول‌ها از طریق چند شرکت محدود به بلاکچین وصل می‌شوند، و شرکت صادرکننده استیبل‌کوین‌هایی مثل تتر و USDC می‌تواند موجودی یک آدرس را مسدود کند. پس غیرمتمرکز بودن در عمل یک طیف است.
مجوز توکن، رایج‌ترین راه خالی شدن کیف پول. وقتی برای اولین بار یک توکن را در یک برنامه خرج می‌کنید، کیف پول یک تراکنش «مجوز» (Approve) از شما می‌خواهد. مجوز یعنی به قرارداد هوشمند اجازه می‌دهید تا سقف مشخصی از آن توکن را از کیف پول شما بردارد. بسیاری از برنامه‌ها به طور پیش‌فرض مجوز نامحدود می‌خواهند.
سایت جعلی دقیقاً همین را می‌خواهد: یک مجوز با ظاهر بی‌خطر که بعد از آن، قرارداد مهاجم همه آن توکن را برمی‌دارد. در این حالت کیف پول و عبارت بازیابی سالم می‌مانند و برداشت با اجازه‌ای انجام می‌شود که خود شما داده‌اید.
قاعده ساده: مبلغ مجوز را برابر همان معامله بگذارید و بعد از کار، مجوزهای قدیمی را با ابزارهای لغو مجوز باطل کنید.
وب ۳ و سرمایه‌گذاری در توکن‌ها
بسیاری از پروژه‌های وب ۳ توکن خودشان را دارند که در صرافی‌ها معامله می‌شود. این توکن ممکن است کاربرد داشته باشد، مثلاً حق رای، ولی معمولاً سهمی از درآمد پروژه به دارنده نمی‌رسد و قیمتش بیشتر به تقاضای بازار و برنامه عرضه بستگی دارد.
پیش از خرید توکن هر پروژه وب ۳ این سوال‌ها را بپرسید: چه کسانی از برنامه استفاده می‌کنند؟ چند درصد توکن‌ها دست تیم و سرمایه‌گذاران اولیه است و کی آزاد می‌شود؟ توکن در خود برنامه چه کاری انجام می‌دهد؟ بسیاری از پروژه‌های موج‌های قبلی امروز کاربر فعالی ندارند. استفاده از یک فناوری و سرمایه‌گذاری در توکن آن دو تصمیم جدا هستند و دومی ریسک بالایی دارد.
اولین تجربه امن با وب ۳ در ۶ قدم
اگر می‌خواهید وب ۳ را امتحان کنید، این روال را با مبلغی کم، مثلاً ۲۰ تا ۵۰ دلار، دنبال کنید:
- کیف پول را از منبع رسمی نصب کنید. برنامه را فقط از سایت رسمی سازنده یا فروشگاه رسمی گوشی بگیرید.
- عبارت بازیابی را روی کاغذ بنویسید. از آن عکس نگیرید و در فضای ابری ذخیره نکنید.
- یک کیف پول جدا برای آزمایش بسازید. فقط مبلغ کم را به آن بفرستید.
- آدرس سایت را از نشانک باز کنید. آدرس را یک بار از منبع مطمئن پیدا کنید و همیشه از نشانک مرورگر باز کنید.
- هر پنجره امضا را بخوانید. شبکه، مبلغ و نوع درخواست را چک کنید و مجوز را محدود به همان معامله بدهید.
- بعد از کار، مجوزها را لغو کنید. این کار هم یک تراکنش با کارمزد گس است.
اشتباهات رایج تازه‌کارها در وب ۳
- دادن عبارت بازیابی به «پشتیبانی». هیچ برنامه یا کیف پول واقعی این کلمات را از شما نمی‌خواهد.
- امضای کورکورانه. تایید پنجره‌ها بدون خواندن.
- ارسال روی شبکه اشتباه. فرستادن توکن روی شبکه‌ای که مقصد پشتیبانی نمی‌کند، معمولاً بازگشت ندارد.
- کلیک روی ایردراپ ناشناس. ایردراپ یعنی توزیع رایگان توکن. توکن یا NFT ناشناسی که خودبه‌خود در کیف پول ظاهر شده، اغلب طعمه‌ای برای کشاندن شما به سایت جعلی است.
- خرید توکن فقط به خاطر برچسب وب ۳. بدون بررسی کاربرد و برنامه عرضه، خرید یک توکن صرفاً یک شرط‌بندی است.
نکات کلیدی این درس
- وب ۱ خواندن بود، وب ۲ خواندن و نوشتن، و وب ۳ خواندن و نوشتن و مالکیت.
- پنج جزء اصلی وب ۳: بلاکچین، کیف پول، قرارداد هوشمند، توکن و برنامه غیرمتمرکز.
- در وب ۳ کیف پول هم حساب کاربری است هم صندوق دارایی، و عبارت بازیابی تنها راه برگشت آن است.
- کارمزد گس به مبلغ بستگی ندارد؛ تبادل ۱۰۰ دلاری روی لایه ۲ حدود ۰٫۴ دلار و روی اتریوم شلوغ تا ۱۰ دلار هزینه دارد.
- مجوز نامحدود به قرارداد مخرب، رایج‌ترین راه خالی شدن کیف پول است.
- استفاده از وب ۳ و سرمایه‌گذاری در توکن پروژه‌های آن دو تصمیم جدا هستند.
جمع‌بندی
وب ۳ تلاشی است برای اینکه مالکیت دارایی و هویت دیجیتال از شرکت‌ها به خود کاربر برگردد. همین آزادی، مسئولیت امنیت را هم کامل به دوش شما می‌گذارد: عبارت بازیابی را امن نگه دارید، هر امضا را بخوانید، مجوزها را محدود کنید و کار را با مبلغ کم و روی شبکه ارزان شروع کنید. اگر بعد از این تجربه سراغ خدمات مالی پیشرفته‌تر رفتید، درس دیفای چیست قدم بعدی است.
سوالات متداول درباره وب ۳
۵ سوالوب ۳ با بلاکچین چه فرقی دارد؟
بلاکچین فناوری زیرساخت است، مثل یک پایگاه داده مشترک. وب ۳ مجموعه برنامه‌ها و تجربه کاربری است که روی این زیرساخت ساخته شده.
برای استفاده از وب ۳ باید ارز دیجیتال داشته باشم؟
برای دیدن بیشتر برنامه‌ها کافی است کیف پول را وصل کنید. ولی هر کاری که روی بلاکچین ثبت شود، مثل تبادل یا رای روی زنجیره، کارمزد گس دارد و باید کمی از ارز اصلی همان شبکه در کیف پول داشته باشید.
اتصال کیف پول به یک سایت خطرناک است؟
اتصال به تنهایی فقط آدرس و موجودی شما را به سایت نشان می‌دهد. خطر از امضا و مجوزهایی است که بعد از اتصال تایید می‌کنید.
اگر عبارت بازیابی را گم کنم چه اتفاقی می‌افتد؟
تا وقتی گوشی و کیف پول در دسترس است، می‌توانید عبارت را دوباره از تنظیمات کیف پول ببینید و یادداشت کنید. اگر دستگاه هم از دست برود، هیچ راهی برای بازگرداندن دارایی وجود ندارد.
آیا خرید توکن پروژه‌های وب ۳ سرمایه‌گذاری خوبی است؟
توکن این پروژه‌ها نوسان بسیار بالایی دارد و بسیاری از آن‌ها پس از مدتی کاربر و ارزش خود را از دست داده‌اند. پیش از خرید، کاربرد توکن و سهم تیم را بررسی کنید و فقط با پولی وارد شوید که از دست دادنش به زندگی شما آسیب نمی‌زند.
