اتوبانی را تصور کنید که ساعت‌های شلوغ آن قدر ترافیک دارد که عوارضش چند برابر می‌شود. یک راه حل این است که یک جاده کمکی کنار آن بسازید که ماشین‌ها را سریع‌تر عبور دهد و فقط گزارش نهایی را به اتوبان اصلی بفرستد. آربیتروم همین جاده کمکی برای اتریوم است. در این درس سازنده شبکه، سازوکار رولآپ، کاربردها، توکن ARB و جدول آزادسازی آن، اعتبار، عوامل اثرگذار بر آینده، خرید، کیف پول، نبود استیکینگ (Staking) و ریسک‌ها را با داده‌های آبان ۱۴۰۵ مرور می‌کنیم. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
آربیتروم چیست و چه مشکلی را حل میکند؟
آربیتروم (Arbitrum) یک شبکه لایه ۲ برای اتریوم است. لایه ۲ یعنی شبکه‌ای که تراکنش‌ها را بیرون از بلاکچین اصلی اجرا میکند ولی امنیت خود را از همان بلاکچین می‌گیرد. اگر با بلاکچین و ارز دیجیتال تازه آشنا شده‌اید، اول درس ارز دیجیتال چیست را بخوانید.
اتریوم امن و غیرمتمرکز است، ولی ظرفیتش محدود است و در دوره‌های شلوغ کارمزد یک معامله ساده در دیفای به چند ده دلار هم رسیده است. این شبکه صدها تراکنش را بیرون از اتریوم اجرا میکند، آن‌ها را فشرده و بسته‌بندی میکند و فقط خلاصه را روی اتریوم ثبت میکند. هزینه ثبت این خلاصه بین همه کاربران تقسیم می‌شود و کارمزد هر نفر معمولا به چند سنت یا کمتر می‌رسد.
نکته‌ای که خیلی‌ها نمی‌دانند: کارمزد تراکنش در این شبکه با ETH پرداخت می‌شود. توکن ARB برای پرداخت کارمزد لازم نیست و نقش آن رای دادن در تصمیم‌های شبکه است.
آربیتروم لایه ۲ اتریوم است: تراکنش‌ها را ارزان بیرون از اتریوم اجرا میکند، کارمزد را با ETH می‌گیرد و ARB توکن رای‌گیری آن است.
سازنده آربیتروم کیست و ارز آربیتروم مال کجاست؟
آربیتروم را شرکت آفچین لبز (Offchain Labs) ساخت که دفتر اصلی آن در نیویورک آمریکاست. ایده پروژه از پژوهش‌های دانشگاه پرینستون آمد و سه بنیان‌گذار دارد: اد فلتن (Ed Felten)، استاد علوم کامپیوتر پرینستون که پیش از آن معاون مدیر فناوری کاخ سفید بود، و دو دانشجوی دکترای سابق او، استیون گلدفدر (Steven Goldfeder) و هری کالودنر (Harry Kalodner). شرکت در سال ۲۰۱۸ تاسیس شد.
شبکه اصلی Arbitrum One در اوت ۲۰۲۱ راه افتاد، ولی توکن ARB تا مارس ۲۰۲۳ وجود نداشت. در آن ماه بنیاد آربیتروم (Arbitrum Foundation) که در جزایر کیمن ثبت شده، توکن را از راه ایردراپ بین کاربران قدیمی پخش کرد و اداره شبکه را به سازمان غیرمتمرکز Arbitrum DAO سپرد. پس جواب کوتاه پرسش «ارز آربیتروم مال کجاست» این است: سازنده آن آمریکایی است، بنیاد در جزایر کیمن ثبت شده و تصمیم‌ها با رای دارندگان ARB گرفته می‌شود.
شبکه آربیتروم چطور کار میکند؟
این شبکه از نوع رولآپ خوش‌بینانه (Optimistic Rollup) است. خوش‌بینانه یعنی شبکه فرض میکند تراکنش‌های ثبت‌شده درست‌اند و آن‌ها را بی‌درنگ چک نمی‌کند. در عوض، یک بازه اعتراض حدود هفت روزه وجود دارد که هر کسی میتواند در آن ثابت کند یک نتیجه غلط ثبت شده است. به این سازوکار اثبات تقلب (Fraud Proof) می‌گویند. اگر تقلب ثابت شود، نتیجه غلط باطل و طرف متقلب جریمه می‌شود.
ترتیب تراکنش‌ها را بخشی به نام سکوئنسر (Sequencer) تعیین میکند که هنوز توسط خود آفچین لبز اداره می‌شود. سکوئنسر تراکنش را در کسری از ثانیه تایید اولیه میکند و بعد دسته‌ها را روی اتریوم می‌فرستد. اگر سکوئنسر از کار بیفتد یا تراکنشی را سانسور کند، کاربر میتواند تراکنش خود را مستقیم از راه اتریوم وارد کند.
اکسپلورر Arbiscan در ۱۷ آبان ۱۴۰۵ تعداد کل تراکنش‌های Arbitrum One را بیش از ۲٫۹ میلیارد نشان می‌داد. چند ارتقای مهم که شبکه را به شکل امروزی رساند:
- Nitro در اوت ۲۰۲۲: هسته شبکه بازنویسی شد و هزینه و سرعت بهتر شد.
- Stylus در سپتامبر ۲۰۲۴: نوشتن قرارداد هوشمند با زبان‌های Rust و C++ در کنار Solidity ممکن شد.
- BoLD در فوریه ۲۰۲۵: اعتبارسنجی و ثبت اعتراض بدون نیاز به مجوز شد و دیگر فهرست محدودی از اعتبارسنج‌ها لازم نیست.
- Timeboost در آوریل ۲۰۲۵: حراجی برای اولویت تراکنش اضافه شد که بخشی از درآمد آن به خزانه DAO می‌رود.
برداشت از آربیتروم به اتریوم چقدر طول میکشد؟
اگر دارایی را از پل رسمی شبکه به اتریوم برگردانید، به خاطر بازه اعتراض حدود هفت روز منتظر می‌مانید. پلهای شخص ثالث و صرافیها این انتظار را با کارمزد کوتاه میکنند، ولی ریسک قرارداد خودشان را دارند.
کاربردهای آربیتروم در دیفای و فراتر از آن
هر برنامه‌ای که روی اتریوم کار میکند، با تغییر کم روی این شبکه هم اجرا می‌شود. کاربردهای اصلی این شبکه این‌هاست:
- دیفای ارزان: صرافی‌های غیرمتمرکز، بازارهای وام و معاملات آتی غیرمتمرکز مثل GMX بخش بزرگی از فعالیت شبکه را می‌سازند. درباره این مفهوم در درس دیفای بخوانید.
- حاکمیت DAO: دارندگان ARB درباره ارتقاهای فنی، بودجه خزانه و برنامه‌های تشویقی رای می‌دهند یا رای خود را به نماینده‌ای واگذار میکنند.
- زنجیرههای Orbit: پروژه‌ها و شرکت‌ها می‌توانند با همین فناوری زنجیره اختصاصی بسازند. رابین‌هود در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد زنجیره خود را بر پایه این فناوری می‌سازد.
- برنامه‌نویسی با Stylus: توسعه‌دهندگانی که Solidity بلد نیستند، می‌توانند با Rust قرارداد بنویسند و هزینه محاسبات سنگین هم کمتر می‌شود.
اگر با قرارداد هوشمند آشنا نیستید، درس قرارداد هوشمند را ببینید. برای سنجش استفاده واقعی، به تعداد تراکنش روزانه و ارزش دارایی‌های قفل‌شده روی شبکه در اکسپلورر و سایت‌های آمار لایه ۲ نگاه کنید.
توکنومیکس ارز آربیتروم
توکنومیکس (Tokenomics) یعنی قواعدی که تعیین میکند یک توکن چطور ساخته و پخش می‌شود. قواعد ARB این‌هاست:
- عرضه اولیه: ۱۰ میلیارد ARB در مارس ۲۰۲۳ ساخته شد.
- تورم اختیاری: DAO میتواند با رای، سالانه تا ۲ درصد توکن تازه بسازد. این اختیار در قواعد پروتکل نوشته شده و فعال شدنش به رای جامعه بستگی دارد.
- توزیع: ۳۵٫۲۸ درصد خزانه DAO، ۲۶٫۹۴ درصد تیم و مشاوران، ۱۷٫۵۳ درصد سرمایه‌گذاران، ۱۱٫۶۲ درصد ایردراپ کاربران، ۷٫۵ درصد بنیاد و ۱٫۱۳ درصد DAOهای اکوسیستم.
- آزادسازی: سهم تیم و سرمایه‌گذاران از مارس ۲۰۲۴ به صورت ماهانه آزاد می‌شود. هر ماه حدود ۹۲٫۶ میلیون ARB وارد بازار می‌شود و این روند تا اوایل سال ۲۰۲۷ ادامه دارد.
- در گردش: تا میانه ۲۰۲۶ حدود دو سوم کل عرضه در گردش بود.
تا اوایل ۲۰۲۷ هر ماه حدود ۹۲٫۶ میلیون ARB از سهم تیم و سرمایه‌گذاران آزاد می‌شود و این فشار عرضه را باید در نظر داشت.
آیا آربیتروم کلاهبرداری است؟ اعتبار آربیتروم با داده
اعتبار یک پروژه را باید با داده سنجید. داده‌های اصلی درباره ارز آربیتروم و شبکه آن این‌هاست:
- سابقه و تیم: شبکه از سال ۲۰۲۱ فعال است، کد آن متن‌باز است و بنیان‌گذاران چهره‌های شناخته‌شده دانشگاهی‌اند.
- سطح غیرمتمرکز بودن: سایت مستقل L2BEAT که امنیت لایه ۲ها را رتبه‌بندی میکند، این شبکه را در «مرحله ۱» قرار داده است؛ یعنی اثبات تقلب کار میکند ولی یک شورای امنیتی هنوز اختیار ارتقای اضطراری دارد.
- قطعی‌ها: سکوئنسر چند بار از کار افتاده، از جمله در دسامبر ۲۰۲۳ که هجوم تراکنش‌های اینسکریپشن شبکه را بیش از یک ساعت متوقف کرد. در این قطعی‌ها دارایی کاربران از دست نرفت.
- جنجال AIP-1: در آوریل ۲۰۲۳ معلوم شد بنیاد پیش از تایید رای‌گیری، بخشی از بودجه ۷۵۰ میلیون ARB را خرج کرده است. پس از اعتراض جامعه، پیشنهاد به چند بخش جدا تقسیم شد و دوباره به رای رفت.
- وضعیت حقوقی: کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) تا آبان ۱۴۰۵ پرونده‌ای علیه ARB باز نکرده است.
کلاهبرداری با نام این پروژه هم رایج است، به‌خصوص سایت‌های جعلی «ایردراپ دوم ARB» که با گرفتن امضای کیف پول دارایی را خالی میکنند. توکن رسمی ARB روی شبکه آربیتروم یک آدرس قرارداد مشخص دارد که در سایت رسمی منتشر شده است. الگوهای رایج را در درس کلاهبرداری رمزارز بخوانید.
آینده آربیتروم؛ عوامل اثرگذار
هیچ‌کس نمی‌تواند قیمت آینده ARB را با اطمینان بگوید و ما هم عددی پیش‌بینی نمی‌کنیم. عواملی که مسیر آینده این پروژه را شکل می‌دهند قابل دنبال کردن‌اند:
- پایان آزادسازی: با تمام شدن آزادسازی ماهانه در اوایل ۲۰۲۷ فشار عرضه تازه کم می‌شود.
- ارزش انباشته در توکن: چون کارمزد با ETH پرداخت می‌شود، تصمیم‌های DAO درباره استفاده از درآمد شبکه و Timeboost برای ARB اهمیت زیادی دارد.
- رقابت لایه ۲ها: Base، آپتیمیزم و رول‌آپ‌های دانش صفر (ZK Rollup) برای همان کاربران و برنامه‌ها رقابت میکنند.
- ارتقاهای اتریوم: هر ارتقایی که هزینه ثبت داده را روی اتریوم کم کند، کارمزد این شبکه را هم پایین می‌آورد.
- چرخه بازار: آلت کوین‌ها معمولا هم‌جهت با کل بازار حرکت میکنند که در درس چرخه بازار کریپتو توضیح داده شده است.
برای دنبال کردن روند کوتاه‌مدت بازار، تحلیل روزانه ارز دیجیتال را ببینید.
خرید آربیتروم از کجا؟
برای خرید آربیتروم دو راه دارید. صرافی‌های ایرانی ARB را با تومان یا تتر عرضه میکنند و ثبت‌نامشان برای کاربر ایرانی ساده‌تر است، مثل صرافی نوبیتکس و صرافی والکس. پیش از ثبت‌نام، وجود بازار ARB و شبکه‌های برداشت آن را در همان صرافی بررسی کنید.
صرافی‌های خارجی مثل بایننس و کوکوین بازار ARB با نقدشوندگی بیشتری دارند. بعضی صرافی‌های خارجی کاربران ایرانی را محدود میکنند و ممکن است حساب را مسدود کنند. فهرست کامل را در صفحه صرافی‌های ارز دیجیتال ببینید و مراحل کلی خرید را در راهنمای خرید ارز دیجیتال بخوانید. قیمت لحظه‌ای و نمودار را هم در صفحه قیمت آربیتروم دنبال کنید.
کیف پول آربیتروم و استیکینگ ARB
این شبکه کیف پول اختصاصی ندارد و هر کیف پول سازگار با اتریوم، مثل متامسک، رابی یا تراست ولت، کافی است. کافی است شبکه Arbitrum One را به کیف پول اضافه کنید؛ آدرس شما همان آدرس اتریوم است که با 0x شروع می‌شود. کیف پول‌های سختافزاری مثل لجر هم ARB را پشتیبانی میکنند. عبارت بازیابی ۱۲ یا ۲۴ کلمه‌ای تنها راه برگرداندن دارایی است. اصول نگهداری آن را در درس کیف پول ارز دیجیتال بخوانید.
ARB برای امن کردن شبکه استیک نمی‌شود، چون امنیت از اتریوم و اثبات تقلب می‌آید. کاری که دارنده با توکن میکند واگذاری رای (Delegation) به یک نماینده است که پاداشی ندارد. سودهایی که بعضی صرافیها یا پروتکل‌ها با نام استیکینگ ARB می‌دهند از وام‌دهی یا برنامه‌های تشویقی خودشان می‌آید و ریسک طرف مقابل دارد. تفاوت این دو را در درس استیکینگ ببینید.
هنگام انتقال، دقت کنید ARB روی هر دو شبکه اتریوم و آربیتروم وجود دارد و آدرس هر دو شبیه هم است. اگر صرافی مبدا روی Arbitrum One می‌فرستد، مقصد هم باید همین شبکه را پشتیبانی کند و برای کارمزد کمی ETH روی همین شبکه لازم دارید. جزئیات را در درس شبکه انتقال ببینید.
۶ ریسک سرمایه‌گذاری روی آربیتروم
- فشار عرضه: آزادسازی ماهانه سهم تیم و سرمایه‌گذاران تا اوایل ۲۰۲۷ ادامه دارد.
- جدایی کارمزد از توکن: رشد استفاده از شبکه لزوما به تقاضای بیشتر برای ARB تبدیل نمی‌شود، چون کارمزد با ETH است.
- تمرکز سکوئنسر: ترتیب تراکنش‌ها هنوز در دست یک شرکت است و قطعی آن کل شبکه را کند میکند.
- اختیار شورای امنیتی: گروه کوچکی میتواند در شرایط اضطراری قراردادهای شبکه را ارتقا دهد.
- رقابت شدید: لایه ۲های دیگر با پشتوانه صرافی‌های بزرگ کاربران را جذب میکنند.
- نوسان و ایردراپ جعلی: ARB از سقف قیمتی سال ۲۰۲۴ بسیار پایین‌تر است و سایت‌های جعلی ایردراپ هم همچنان فعال‌اند.
فقط مبلغی را وارد بازار کنید که از دست دادنش به زندگی شما آسیب نمی‌زند.
تفاوت آربیتروم و آپتیمیزم
آپتیمیزم (Optimism) نزدیک‌ترین رقیب فنی این شبکه است. هر دو رولآپ خوشبینانهاند، کارمزد را با ETH می‌گیرند و توکنشان برای حاکمیت است. تفاوت در جزئیات است: Stylus امکان برنامه‌نویسی با Rust را می‌دهد و آپتیمیزم با فناوری OP Stack شبکه‌ای از زنجیره‌ها به نام Superchain ساخته که Base، لایه ۲ صرافی کوین‌بیس، بزرگ‌ترین عضو آن است.
| معیار | آربیتروم | آپتیمیزم |
|---|---|---|
| نوع رولآپ | خوش‌بینانه | خوش‌بینانه |
| شروع شبکه اصلی | اوت ۲۰۲۱ | دسامبر ۲۰۲۱ |
| توکن کارمزد | ETH | ETH |
| توکن حاکمیت | ARB | OP |
| زبان قرارداد | Solidity و Rust | Solidity |
برای مقایسه با یک بلاکچین لایه ۱ سریع، درس سولانا چیست را بخوانید. فهرست همه درس‌های این حوزه در آموزش ارز دیجیتال آمده است.
نکات کلیدی این درس
- این شبکه لایه ۲ اتریوم از نوع رولآپ خوش‌بینانه است که آفچین لبز در نیویورک ساخت و از اوت ۲۰۲۱ فعال است.
- کارمزد با ETH پرداخت می‌شود و ARB توکن حاکمیتی با عرضه اولیه ۱۰ میلیارد است.
- برداشت از پل رسمی به اتریوم حدود هفت روز طول میکشد.
- سهم تیم و سرمایه‌گذاران تا اوایل ۲۰۲۷ ماهانه آزاد می‌شود.
- ARB استیکینگ امنیتی ندارد و فقط برای رای دادن واگذار می‌شود.
جمع‌بندی
این شبکه یکی از جاافتاده‌ترین راه‌حل‌ها برای ارزان کردن اتریوم است و دیفای، زنجیرههای Orbit و Stylus آن را به یک اکوسیستم کامل تبدیل کرده‌اند. در مقابل، جدایی کارمزد از توکن، آزادسازی ماهانه و تمرکز سکوئنسر نکاتی‌اند که پیش از خرید ARB باید بسنجید. وضعیت زنده شبکه را در اکسپلورر Arbiscan و جزئیات پروژه را در سایت رسمی آربیتروم ببینید.
سوالات متداول درباره آربیتروم
۹ سوالارز آربیتروم مال کدام کشور است؟
سازنده آن آفچین لبز در نیویورک آمریکاست و بنیاد آربیتروم در جزایر کیمن ثبت شده است.
کارمزد شبکه آربیتروم با چه ارزی پرداخت می‌شود؟
با ETH. برای انجام تراکنش روی این شبکه به ARB نیاز ندارید و فقط کمی ETH روی Arbitrum One لازم است.
توکن ARB چه کاربردی دارد؟
ARB توکن حاکمیتی است و دارندگان آن درباره ارتقاها، بودجه خزانه و قواعد شبکه رای می‌دهند یا رای خود را به نماینده واگذار میکنند.
تعداد کل ارز آربیتروم چقدر است؟
عرضه اولیه ۱۰ میلیارد ARB است. DAO میتواند با رای سالانه تا ۲ درصد توکن تازه بسازد.
آیا آربیتروم استیکینگ دارد؟
استیکینگ امنیتی ندارد. ARB را میتوانید برای رای دادن به نماینده واگذار کنید که پاداشی ندارد.
برداشت از آربیتروم به اتریوم چقدر طول میکشد؟
از پل رسمی حدود هفت روز. پلهای سریع و صرافیها این زمان را کوتاه میکنند ولی کارمزد و ریسک جداگانه دارند.
فرق آربیتروم و آپتیمیزم چیست؟
هر دو رولآپ خوشبینانهاند. Arbitrum ابزار Stylus و زنجیرههای Orbit را دارد و آپتیمیزم با OP Stack شبکه Superchain و Base را ساخته است.
کدام کیف پول برای ARB مناسب است؟
هر کیف پول سازگار با اتریوم مثل متامسک یا رابی کار میکند. برای مبلغ بزرگ، کیف پول سختافزاری امنتر است.
آینده آربیتروم چطور است؟
آینده این پروژه به پایان آزادسازی توکن، رقابت لایه ۲ها و تصمیم‌های DAO درباره درآمد شبکه بستگی دارد. هیچ عدد قیمتی را نمی‌شود با اطمینان پیش‌بینی کرد.
