عربستان نفت را به مشتری‌هایی در آسیا و اروپا می‌فروشد، ولی بیشتر این معامله‌ها با دلار آمریکا تسویه می‌شوند. به این دلارهایی که از فروش نفت به دست کشورهای صادرکننده می‌رسد پترودلار می‌گویند. این نظام از دهه ۱۹۷۰ یکی از پایه‌های قدرت دلار بوده و هنوز روی نرخ ارز، بازده اوراق آمریکا و قیمت طلا اثر میگذارد. در این درس ریشه تاریخی این نظام، توافق ۱۹۷۴ آمریکا و عربستان، چرخه بازیافت دلارهای نفتی، رابطه نفت و دلار و طلا و چالش‌های تازه آن را با یک مثال عددی می‌بینید. با اسمارت اف ایکس همراه باشید.
پترودلار چیست؟
پترودلار (Petrodollar) به درآمد دلاری کشورهای صادرکننده نفت گفته میشود. وقتی پالایشگاهی در ژاپن نفت عربستان یا عراق را می‌خرد، معمولا اول ین را به دلار تبدیل می‌کند و بعد پول را می‌پردازد. دلاری که به حساب کشور فروشنده می‌نشیند، همان پترودلار است.
این واژه در سال ۱۹۷۳ رایج شد؛ ابراهیم عویس (Ibrahim Oweiss)، استاد اقتصاد مصری‌تبار در آمریکا، آن را برای توصیف مازاد عظیم دلاری کشورهای نفتی به کار برد. امروز پترودلار دو معنا دارد: خود درآمد دلاری صادرکننده‌ها، و نظامی که در آن نفت به دلار قیمتگذاری و تسویه میشود.
پترودلار یعنی پیوند میان نفت و دلار. هر بشکه نفتی که در دنیا معامله میشود، بخشی از تقاضای جهانی برای دلار را می‌سازد.
ریشه تاریخی: پایان برتون وودز و شوک نفتی ۱۹۷۳
پس از جنگ جهانی دوم، نظام برتون وودز (Bretton Woods) ارزش دلار را به طلا گره زده بود: هر ۳۵ دلار برابر یک اونس طلا. در اوت ۱۹۷۱ ریچارد نیکسون (Richard Nixon)، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، تبدیل دلار به طلا را متوقف کرد. شرح این دوره را در درس استاندارد طلا بخوانید.
با قطع پیوند طلا، دلار به پشتوانه تازه‌ای نیاز داشت تا کشورها همچنان آن را نگه دارند. دو سال بعد، در اکتبر ۱۹۷۳، کشورهای عرب صادرکننده نفت صادرات به آمریکا را تحریم کردند و قیمت هر بشکه نفت در چند ماه از حدود ۳ دلار به نزدیک ۱۲ دلار رسید. صف‌های طولانی پمپ بنزین در آمریکا نشان داد نفت تا چه اندازه برای اقتصاد غرب حیاتی است.
- ۱۹۴۴: دلار در نظام برتون وودز به طلا گره خورد.
- ۱۹۷۱: آمریکا تبدیل دلار به طلا را متوقف کرد.
- ۱۹۷۳: تحریم نفتی قیمت نفت را تقریبا چهار برابر کرد.
- ۱۹۷۴: توافق اقتصادی آمریکا و عربستان امضا شد.
- ۱۹۷۵: اعضای اوپک قیمتگذاری نفت به دلار را پذیرفتند.
توافق ۱۹۷۴ آمریکا و عربستان
در ژوئن ۱۹۷۴ آمریکا و عربستان یک کمیسیون مشترک همکاری اقتصادی تشکیل دادند. چند هفته بعد ویلیام سایمون (William Simon)، وزیر خزانه‌داری آمریکا، به ریاض رفت و بر سر چارچوبی مذاکره کرد که بعدها هسته نظام دلارهای نفتی شد.
- سهم عربستان: فروش نفت به دلار و سرمایهگذاری بخش بزرگی از مازاد درآمد در اوراق خزانه آمریکا.
- سهم آمریکا: فروش تسلیحات، حمایت نظامی و همکاری فنی برای توسعه زیرساخت عربستان.
- محرمانه بودن: میزان اوراق آمریکایی در دست عربستان تا سال ۲۰۱۶ جداگانه منتشر نمی‌شد. در آن سال وزارت خزانه‌داری برای نخستین بار رقم را اعلام کرد که حدود ۱۱۷ میلیارد دلار بود.
عربستان بزرگ‌ترین صادرکننده اوپک بود و وقتی قیمتگذاری به دلار را پذیرفت، بقیه اعضا هم تا سال ۱۹۷۵ همین مسیر را رفتند. این توافق در قالب مجموعه‌ای از تعهدهای سیاسی و اقتصادی دوطرفه شکل گرفت و تاریخ انقضای مشخصی برای آن تعیین نشد.
چرخه بازیافت پترودلار چطور کار می‌کند؟
کشورهای نفتی بیشتر از نیاز داخلی خود دلار دریافت میکنند. به بازگشت این مازاد به بازارهای مالی غرب، بازیافت پترودلار (Petrodollar Recycling) گفته میشود. چرخه در چهار مرحله کامل میشود:
- واردکننده نفت، مثل هند یا ژاپن، پول ملی خود را به دلار تبدیل می‌کند.
- صادرکننده نفت دلار را دریافت می‌کند و بخشی را برای واردات و بودجه خرج می‌کند.
- مازاد درآمد در اوراق خزانه آمریکا، سپرده بانکی، سهام یا صندوق‌های ثروت ملی سرمایهگذاری میشود.
- این سرمایه به اقتصاد آمریکا برمی‌گردد، هزینه وام دولت را پایین نگه می‌دارد و دوباره به اعتبار و تجارت جهانی تبدیل میشود.
در دهه ۱۹۷۰ بانک‌های غربی بخش زیادی از سپرده‌های نفتی را به کشورهای آمریکای لاتین وام دادند. وقتی فدرال رزرو در اوایل دهه ۱۹۸۰ نرخ بهره را به حدود ۲۰ درصد رساند، بازپرداخت این وام‌ها غیرممکن شد و مکزیک در اوت ۱۹۸۲ اعلام کرد توان پرداخت بدهی ندارد. این بحران نشان داد بازگشت دلارهای نفتی به بازار هم میتواند ریسک بسازد.
هر دلاری که کشور نفتی در اوراق آمریکا سرمایهگذاری می‌کند، تقاضا برای این اوراق را بالا می‌برد و بازده آن را پایین نگه می‌دارد.
چرا نفت هنوز به دلار قیمتگذاری میشود؟
قراردادهای اصلی نفت، یعنی برنت و WTI، به دلار معامله می‌شوند. چند دلیل باعث شده این عادت پس از پنجاه سال پابرجا بماند:
- نقدشوندگی بالا: بازار دلار عمیق‌ترین بازار ارز دنیاست و تبدیل هر مبلغی به آن کم‌هزینه است. جایگاه دلار در ذخایر جهانی را در درس ارز ذخیره جهانی ببینید.
- بازار اوراق آمریکا: صادرکننده‌ها جای امن و بزرگی برای سرمایهگذاری درآمد دلاری خود دارند.
- میخ ارزی کشورهای خلیج فارس: چند کشور نفتی پول ملی خود را با نرخ ثابت به دلار گره زده‌اند، پس درآمد دلاری برای آن‌ها ریسک نرخ ارز ندارد.
- عادت قراردادها: بیمه، حمل‌ونقل، قراردادهای آتی و ابزارهای پوشش ریسک نفت همگی بر پایه دلار ساخته شده‌اند.
| کشور | پول ملی | نرخ ثابت در برابر دلار | از سال |
|---|---|---|---|
| عربستان | ریال سعودی | ۳٫۷۵ ریال | ۱۹۸۶ |
| امارات | درهم | ۳٫۶۷۲۵ درهم | ۱۹۹۷ |
| قطر | ریال قطر | ۳٫۶۴ ریال | ۲۰۰۱ |
| عمان | ریال عمان | ۰٫۳۸۴۵ ریال | ۱۹۸۶ |
| بحرین | دینار | ۰٫۳۷۶ دینار | ۱۹۸۰ |
کویت تنها کشور بزرگ حاشیه خلیج فارس است که پول ملی خود را به سبدی از ارزها گره زده است، ولی وزن دلار در این سبد هم بالاست.
اثر پترودلار بر ارزش دلار و بازده اوراق خزانه
این نظام از دو راه از دلار حمایت می‌کند. راه اول تقاضای مستقیم است: هر کشوری که نفت وارد می‌کند باید دلار در اختیار داشته باشد. راه دوم سرمایهگذاری مازاد است: دلاری که به اوراق خزانه برمی‌گردد، کسری بودجه آمریکا را با هزینه کمتری تامین می‌کند.
اقتصاددانان به این امتیاز که آمریکا میتواند با پول خودش بدهی بگیرد و دنیا آن را نگه دارد، «امتیاز گزاف» (Exorbitant Privilege) می‌گویند. دلارهای نفتی یکی از ستون‌های این امتیاز هستند، کنار نقش دلار در تجارت، وام‌های بین‌المللی و ذخایر بانک‌های مرکزی.
وقتی قیمت نفت بالا میرود، مازاد دلاری کشورهای نفتی بزرگ‌تر میشود و جریان پول به اوراق آمریکا معمولا افزایش پیدا می‌کند. در دوره نفت ارزان این جریان کند میشود و گاهی کشورهای نفتی برای پوشش کسری بودجه، بخشی از اوراق خود را می‌فروشند. قیمت لحظه‌ای نفت خام را در صفحه قیمت نفت دنبال کنید.
رابطه قیمت نفت با دلار و طلا
چون نفت به دلار قیمتگذاری میشود، تغییر ارزش دلار روی قیمت نفت اثر مستقیم دارد. وقتی دلار قوی میشود، خرید نفت برای کسی که یورو یا روپیه دارد گران‌تر تمام میشود و تقاضا کم میشود. همین منطق برای طلا هم برقرار است، چون طلا هم به دلار معامله میشود.
| عامل | دوره دلار قوی | دوره دلار ضعیف |
|---|---|---|
| قیمت نفت به دلار | معمولا فشار نزولی | معمولا حمایت از رشد |
| طلا (XAU/USD) | فشار نزولی | رشد |
| ارزهای کالایی مثل دلار کانادا | تضعیف | تقویت |
| درآمد دلاری کشورهای نفتی | کمتر | بیشتر |
| هزینه واردات نفت برای هند و ژاپن | بالاتر | پایین‌تر |
این همبستگی منفی در سال‌های اخیر ضعیف‌تر شده است. آمریکا از سال ۲۰۲۰ صادرکننده خالص فرآورده‌های نفتی شده است، پس نفت گران‌تر درآمد صادراتی خود آمریکا را هم بالا می‌برد و تراز تجاری این کشور را بهتر می‌کند. بنابراین رابطه نفت و دلار را همیشه با شرایط روز بسنجید. اثر قیمت نفت بر دلار کانادا و کرون نروژ را در درس ارزهای کالایی بخوانید.
قیمت نفت و ارزش دلار معمولا خلاف هم حرکت میکنند. از زمانی که آمریکا خودش صادرکننده نفت شد، این رابطه بارها شکسته است.
پترویوان و رقبای پترودلار
چین بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام دنیاست و سال‌هاست می‌خواهد بخشی از خرید خود را با یوان تسویه کند. در مارس ۲۰۱۸ بورس انرژی شانگهای قرارداد آتی نفت خام به یوان را راه انداخت که به آن پترویوان (Petroyuan) می‌گویند.
| ویژگی | دلار نفتی | پترویوان |
|---|---|---|
| شروع | دهه ۱۹۷۰ | ۲۰۱۸ |
| سهم از معاملات نفت | بخش اصلی بازار | سهم کوچک ولی رو به رشد |
| آزادی جابه‌جایی سرمایه | کامل | محدود با کنترل سرمایه چین |
| محل سرمایهگذاری مازاد | اوراق خزانه آمریکا | اوراق دولتی و طلای شانگهای |
| خریداران اصلی | همه واردکننده‌ها | بیشتر پالایشگاه‌های چینی |
رقبای دیگر هم وارد میدان شده‌اند. روسیه پس از تحریم‌های ۲۰۲۲ بخش بزرگی از نفت خود را با یوان چین و روپیه هند و درهم امارات فروخت. ایران و ونزوئلا سال‌هاست به دلیل تحریم با ارزهای غیردلاری معامله میکنند. عربستان هم در سال ۲۰۲۴ به پروژه mBridge پیوست؛ شبکه‌ای آزمایشی برای پرداخت مستقیم میان بانک‌های مرکزی با ارز دیجیتال بانک مرکزی. این روندها بخشی از موضوع بزرگ‌تر دلارزدایی هستند.
اشتباه‌های رایج درباره پترودلار
- «توافق ۱۹۷۴ در سال ۲۰۲۴ منقضی شد.» در ژوئن ۲۰۲۴ این خبر در شبکه‌های اجتماعی پخش شد. توافق ۱۹۷۴ تاریخ انقضا نداشت و در آن ماه هیچ تغییری در شیوه فروش نفت عربستان اعلام نشد.
- «پترودلار یعنی آمریکا مالک نفت خاورمیانه است.» این نظام به واحد قیمتگذاری و محل سرمایهگذاری درآمد مربوط میشود. نفت و تصمیم تولید آن در اختیار خود کشورهای صادرکننده است.
- «با فروش نفت به یوان، دلار سقوط می‌کند.» سهم معاملات غیردلاری هنوز کوچک است و تقاضای دلار از تجارت جهانی، وام‌های بین‌المللی و ذخایر بانک‌های مرکزی هم می‌آید.
- «نفت گران یعنی دلار ضعیف.» این رابطه در دهه‌های گذشته رایج بود. امروز آمریکا خودش صادرکننده نفت است و رابطه پیچیده‌تر شده است.
پترودلار در عمل: مثال عددی
فرض کنید کشوری روزانه ۷ میلیون بشکه نفت با قیمت ۸۰ دلار صادر کند. درآمد روزانه آن ۵۶۰ میلیون دلار و درآمد سالانه حدود ۲۰۴ میلیارد دلار میشود. اگر این کشور ۱۵ درصد درآمد را در اوراق خزانه آمریکا سرمایهگذاری کند، سالانه حدود ۳۰ میلیارد دلار به این بازار جریان پیدا می‌کند.
حالا فرض کنید قیمت نفت به ۶۰ دلار برسد. درآمد سالانه به حدود ۱۵۳ میلیارد دلار کاهش پیدا می‌کند؛ یعنی ۵۱ میلیارد دلار کمتر. بودجه داخلی کشور تغییر چندانی نمی‌کند، پس مازاد سرمایهگذاری کوچک میشود و حتی ممکن است کشور برای پر کردن کسری، اوراق خود را بفروشد.
برای معامله‌گر سه نتیجه دارد: خرید اوراق آمریکا از طرف کشورهای نفتی کم میشود، دلار کانادا ضعیف میشود و جفت‌ارز USD/CAD معمولا بالا میرود، و بازار به بیانیه‌های اوپک حساس‌تر میشود. زمان و اثر جلسه‌های این سازمان را در صفحه نشست اوپک دنبال کنید. فهرست ماهانه کشورهای دارنده اوراق آمریکا، از جمله عربستان، روی جدول رسمی وزارت خزانه‌داری آمریکا منتشر میشود.
پیش از معامله روی نفت یا ارزهای کالایی، بپرسید قیمت نفت در کدام سطح بودجه کشورهای صادرکننده را متعادل می‌کند. فاصله قیمت از این سطح، رفتار آن‌ها در بازار اوراق را مشخص می‌کند.
نکات کلیدی این درس
- پترودلار درآمد دلاری کشورهای صادرکننده نفت و نظام قیمتگذاری نفت به دلار است.
- این نظام پس از پایان پیوند دلار و طلا در ۱۹۷۱ و توافق آمریکا و عربستان در ۱۹۷۴ شکل گرفت.
- بازیافت دلارهای نفتی یعنی بازگشت مازاد درآمد نفتی به اوراق خزانه و بانک‌های غربی.
- چند کشور خلیج فارس، از جمله عربستان و امارات، پول ملی خود را با نرخ ثابت به دلار گره زده‌اند.
- دلار قوی معمولا به قیمت نفت و طلا فشار می‌آورد، ولی این رابطه از ۲۰۲۰ ضعیف‌تر شده است.
- پترویوان و فروش نفت با ارزهای دیگر رشد کرده، ولی سهم آن‌ها هنوز کوچک است.
جمع‌بندی
پترودلار حدود پنجاه سال است نفت و دلار را به هم پیوند داده است. این نظام تقاضای دائمی برای دلار ساخته، هزینه بدهی آمریکا را پایین نگه داشته و قیمت نفت و طلا را به ارزش دلار حساس کرده است. چالش‌های تازه، از پترویوان تا فروش نفت روسیه با ارزهای دیگر، سهم این نظام را کم‌کم می‌سایند، ولی جایگزین هم‌اندازه‌ای هنوز وجود ندارد. برای معامله‌گر فارکس، مهم‌ترین نکته این است که قیمت نفت، درآمد کشورهای نفتی و جریان پول به اوراق آمریکا را با هم ببیند؛ این سه عدد کنار هم، تصویر روشن‌تری از مسیر دلار می‌دهند.
سوالات متداول درباره پترودلار
۵ سوالپترودلار به زبان ساده یعنی چه؟
یعنی دلاری که کشورهای نفتی از فروش نفت به دست میآورند. چون بیشتر نفت دنیا به دلار فروخته میشود، این کشورها درآمد دلاری بزرگی دارند و بخشی از آن را دوباره در آمریکا سرمایهگذاری میکنند.
آیا توافق پترودلار در سال ۲۰۲۴ تمام شد؟
خیر. توافق ۱۹۷۴ آمریکا و عربستان تاریخ انقضا نداشت و خبر پایان آن در ژوئن ۲۰۲۴ یک شایعه بود. عربستان همچنان بیشتر نفت خود را به دلار می‌فروشد.
پترودلار چه اثری بر قیمت طلا دارد؟
این نظام از راه قدرت دلار روی طلا اثر میگذارد. وقتی تقاضای دلار بالا میرود، طلا که به دلار قیمتگذاری میشود معمولا زیر فشار میرود. بعضی کشورهای نفتی هم بخشی از مازاد خود را صرف خرید طلا میکنند.
پترویوان میتواند جای پترودلار را بگیرد؟
در کوتاهمدت بعید است. یوان آزادانه جابهجا نمیشود و بازار اوراق چین برای سرمایهگذاران خارجی محدودیت دارد. پترویوان بیشتر برای خریدهای چین کاربرد دارد.
چرا ریال سعودی به دلار گره خورده است؟
درآمد اصلی عربستان دلاری است و نرخ ثابت ۳٫۷۵ ریال در برابر هر دلار از بودجه و واردات کشور در برابر نوسان ارز محافظت می‌کند. این میخ ارزی از سال ۱۹۸۶ بدون تغییر مانده است.
