نظرسنجی تانکان چیست و چرا بازار را تکان می‌دهد؟

نظرسنجی تانکان چیست

نظرسنجی تانکان گسترده‌ترین نظرسنجی بنگاه‌های اقتصادی ژاپن است و بانک مرکزی این کشور آن را هر فصل انجام می‌دهد. نام کاملش نظرسنجی کوتاه‌مدت وضعیت اقتصادی بنگاه‌هاست و واژه تانکان کوتاه‌شده همین عنوان ژاپنی است.

ویژگی‌ای که این داده را از همه نظرسنجی‌های مشابه جهان متمایز می‌کند، هویت تهیه‌کننده آن است. در بیشتر کشورها نظرسنجی بنگاه‌ها را موسسه‌های پژوهشی یا شرکت‌های خصوصی انجام می‌دهند. اینجا خود بانک مرکزی آن را تهیه می‌کند و در تصمیم‌های سیاست پولی به کار می‌برد.

دامنه‌اش هم گسترده است. ده‌ها هزار بنگاه در همه اندازه‌ها و همه بخش‌های اقتصادی پرسش‌نامه دریافت می‌کنند و نرخ پاسخ‌دهی بسیار بالاست.

انتشار حدود ۳:۲۰ بامداد به وقت تهران انجام می‌شود، یعنی در ساعت‌های اول آسیا. آن موقع بازار جهانی در کم‌عمق‌ترین حالت خود قرار دارد.

شاخص انتشار، روش خواندن عدد

نخستین چیزی که در خواندن نظرسنجی تانکان باید بدانید، روش محاسبه عدد است. برخلاف شاخص‌های مدیران خرید که حول عدد پنجاه نوسان می‌کنند، اینجا با شاخص انتشار سر و کار داریم.

روش محاسبه ساده است. درصد بنگاه‌هایی که وضعیت کسب‌وکارشان را خوب می‌دانند منهای درصد بنگاه‌هایی که آن را بد می‌دانند. حاصل می‌تواند مثبت یا منفی باشد.

عدد مثبت یعنی خوش‌بین‌ها بیشتر از بدبین‌ها هستند و عدد منفی یعنی عکس آن. صفر هم نقطه توازن کامل میان این دو گروه است.

نکته‌ای که تازه‌کارها را گمراه می‌کند این است که منفی بودن عدد در نظرسنجی تانکان لزوما بحران نیست. در تاریخ اقتصاد ژاپن دوره‌های طولانی‌ای بوده که این شاخص منفی مانده و اقتصاد در حال کار کردن بوده است.

برای همین در این گزارش، جهت تغییر عدد از خود عدد مهم‌تر است. حرکت از منفی ده به منفی پنج، بهبود قابل‌توجهی است حتی وقتی رقم همچنان منفی باشد.

سه بخشی که جدا گزارش می‌شوند

تولیدکنندگان بزرگ

همان عددی که رسانه‌ها تیتر می‌کنند. شرکت‌های بزرگ صادرات‌محور ژاپنی که به نرخ ین حساسیت زیادی دارند. وقتی ین ضعیف می‌شود، درآمد ارزی آن‌ها به ین بیشتری تبدیل می‌شود و خوش‌بینی‌شان بالا می‌رود.

غیرتولیدی‌های بزرگ

شامل خدمات، تجارت و ساخت‌وساز. این بخش امروز بزرگ‌تر از بخش تولید است و تصویر تقاضای داخلی از اینجا می‌آید.

بنگاه‌های کوچک و متوسط

بدنه اصلی اشتغال ژاپن. بیشترین شمار شاغلان این کشور در همین بنگاه‌ها کار می‌کنند، پس وضعیتشان مستقیم به قدرت خرید خانوار می‌رسد. ارزیابی این گروه اغلب ضعیف‌تر از شرکت‌های بزرگ گزارش می‌شود و همین شکاف، یکی از اطلاعات ارزشمند گزارش است.

دلیل این شکاف روشن است. شرکت بزرگ صادرکننده از ین ضعیف سود می‌برد، ولی بنگاه کوچکی که مواد اولیه وارداتی می‌خرد از همان ین ضعیف زیان می‌بیند. یک رویداد، دو اثر مخالف.

برنامه سرمایه‌گذاری، بخش خبرسازتر

در کنار شاخص انتشار، بخش دیگری هم در نظرسنجی تانکان هست که اغلب بیش از عدد تیتر خبرساز می‌شود: برنامه هزینه‌کرد سرمایه‌ای بنگاه‌ها.

از شرکت‌ها پرسیده می‌شود که در سال مالی جاری چقدر قصد دارند در تجهیزات، کارخانه و ظرفیت تازه سرمایه‌گذاری کنند. این عدد پیش‌نگرتر از هر بخش دیگری است.

دلیلش ساده است. شرکتی که برای سال آینده بودجه سرمایه‌گذاری بزرگی کنار می‌گذارد، به آینده تقاضا خوش‌بین است. تصمیم سرمایه‌گذاری برخلاف احساسات، تعهد مالی واقعی است.

برای بانک مرکزی ژاپن هم این بخش اهمیت ویژه‌ای دارد. یکی از نشانه‌های خروج پایدار از دوره رکود قیمت‌ها، بازگشت سرمایه‌گذاری بنگاه‌هاست. وقتی نظرسنجی تانکان برنامه سرمایه‌گذاری قوی نشان می‌دهد، احتمال عادی‌سازی سیاست پولی بالا می‌رود.

بخش‌های کمتر خوانده‌شده گزارش

گزارش کامل چند بخش دیگر هم دارد که رسانه‌ها معمولا نقل نمی‌کنند، ولی برای تحلیل عمیق‌تر ارزش دارند.

شرایط اشتغال. از بنگاه‌ها پرسیده می‌شود که کمبود نیرو دارند یا مازاد. این شاخص هم به شکل انتشار گزارش می‌شود و در ژاپن سال‌هاست کمبود نیرو نشان می‌دهد. دلیلش ساختار جمعیتی این کشور است.

شرایط تامین مالی. برداشت بنگاه‌ها از میزان سختی گرفتن وام از بانک‌ها. این بخش نشان می‌دهد سیاست پولی آسان تا چه اندازه واقعا به بنگاه‌ها رسیده است.

انتظارات قیمتی. پرسش از اینکه بنگاه‌ها انتظار دارند قیمت فروششان و قیمت خریدشان در سال آینده چقدر تغییر کند. برای اقتصادی که سال‌ها با رکود قیمت‌ها دست‌وپنجه نرم کرده، این بخش ارزش ویژه‌ای دارد.

فرض نرخ ارز. بنگاه‌های صادرکننده اعلام می‌کنند بودجه سالانه‌شان را بر پایه چه نرخی برای ین بسته‌اند. اگر نرخ واقعی بازار از این فرض ضعیف‌تر باشد، سود شرکت‌ها بالاتر از پیش‌بینی خواهد بود.

این چهار بخش، نظرسنجی تانکان را از یک نظرسنجی احساسات ساده به یک گزارش جامع اقتصادی تبدیل می‌کنند.

چرا فرض نرخ ارز برای بازار سهام مهم است

بخش فرض نرخ ارز شاید فنی به نظر برسد، ولی یکی از پرکاربردترین ارقام این گزارش برای تحلیل‌گران سهام است.

شرکت صادرکننده ژاپنی هنگام بستن بودجه سال، باید فرضی درباره نرخ ین در نظر بگیرد. اگر بودجه را بر پایه نرخی محافظه‌کارانه ببندد و ین در عمل ضعیف‌تر شود، درآمد ارزی‌اش به ین بیشتری تبدیل می‌شود و سودش از پیش‌بینی فراتر می‌رود.

تحلیل‌گران این فاصله را محاسبه می‌کنند و بر پایه‌اش پیش‌بینی سود شرکت‌ها را به‌روز می‌کنند. سال‌هایی بوده که این فاصله بزرگ بوده و موجی از تجدیدنظر مثبت در پیش‌بینی سود شرکت‌ها ایجاد کرده است.

برای معامله‌گر ارز هم این عدد کاربرد دارد. اگر بنگاه‌ها فرض محافظه‌کارانه‌ای گرفته باشند، یعنی خودشان انتظار تقویت ین را دارند. برداشت کسانی که در متن اقتصاد کار می‌کنند، اطلاعات مفیدی است.

مقایسه با نظرسنجی‌های مشابه در کشورهای دیگر

سه تفاوت اصلی میان این گزارش و نظرسنجی‌های بنگاهی کشورهای دیگر وجود دارد.

تهیه‌کننده. در آلمان موسسه پژوهشی و در منطقه یورو شرکت خصوصی این کار را انجام می‌دهد. اینجا خود بانک مرکزی. همین یعنی داده مستقیما وارد فرایند تصمیم‌گیری می‌شود.

تناوب. بیشتر نظرسنجی‌های مشابه ماهانه‌اند و این یکی فصلی است. تناوب کمتر یعنی هر انتشار وزن سنگین‌تری دارد، ولی سرعت واکنش به تغییرات کمتر است.

گستره پرسش‌ها. نظرسنجی‌های دیگر معمولا فقط درباره وضعیت و انتظارات می‌پرسند. نظرسنجی تانکان افزون بر آن، برنامه سرمایه‌گذاری، شرایط اشتغال، شرایط تامین مالی و فرض نرخ ارز را هم می‌پرسد.

نتیجه این است که گزارش ژاپنی عمیق‌تر ولی کندتر است. برای تحلیل ساختاری بهتر عمل می‌کند و برای دنبال کردن تغییرات سریع، داده‌های ماهانه مناسب‌ترند.

زنجیره اثر بر ین

مسیر اثرگذاری نظرسنجی تانکان بر نرخ ارز چهار حلقه دارد، ولی یک ویژگی آن را از بقیه داده‌ها متمایز می‌کند:

1. انتشار نظرسنجی. بازار شاخص انتشار و برنامه سرمایه‌گذاری را می‌خواند.
2. ورودی مستقیم سیاست‌گذار. این داده را خود بانک مرکزی تهیه کرده و آشکارا در تصمیمش به کار می‌برد.
3. بازتعریف انتظار سیاست پولی. بنگاه‌های خوش‌بین با سرمایه‌گذاری بالا یعنی احتمال بیشتر عادی‌سازی نرخ بهره.
4. حرکت ین. اختلاف نرخ بهره ژاپن با آمریکا جابه‌جا می‌شود و ین با آن حرکت می‌کند.

میان‌بر همان حلقه دوم است. در بیشتر کشورها، داده‌ای که بازار می‌خواند و داده‌ای که سیاست‌گذار می‌بیند از منابع جدا می‌آیند. اینجا یکی هستند و همین، اطمینان بازار به پیام گزارش را بالا می‌برد.

حلقه چهارم هم حساسیت ویژه‌ای دارد. چون نرخ بهره ژاپن سال‌ها نزدیک صفر بود، هر تغییر کوچک در انتظار سیاست پولی، اثر بزرگی روی نرخ ین می‌گذارد.

شش نکته تاریخی درباره این نظرسنجی

در تاریخ نظرسنجی تانکان، سال ۲۰۰۹ نقطه سیاهی بود. در اوج بحران مالی جهانی، شاخص تولیدکنندگان بزرگ به یکی از منفی‌ترین ارقام تاریخ خود رسید. صادرات ژاپن به شدت افت کرده بود و بنگاه‌ها هیچ چشم‌اندازی نمی‌دیدند.

سال ۲۰۲۰ افت دیگری رخ داد، این بار با توقف فعالیت اقتصادی. سپس در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ وضعیت تولیدکنندگان با تضعیف شدید ین بهبود یافت، چون سود صادرکنندگان بالا رفت. جزئیات این شش نکته را در کارت‌های پایین همین صفحه آورده‌ایم.

چطور این گزارش را گام‌به‌گام بخوانیم

خواندن درست نظرسنجی تانکان چهار گام دارد و ترتیبش با ترتیب رسانه‌ای فرق می‌کند.

گام اول، جهت تغییر شاخص تولیدکنندگان بزرگ. عدد را با فصل قبل بسنجید و نه با صفر. بهبود از منفی به منفی کمتر، خبر خوبی است.

گام دوم، برنامه سرمایه‌گذاری. این بخش پیش‌نگرترین جزء گزارش است و تعهد مالی واقعی بنگاه‌ها را نشان می‌دهد.

گام سوم، شکاف بزرگ و کوچک. اگر بنگاه‌های کوچک به شدت عقب مانده باشند، بهبود شرکت‌های بزرگ تصویر کاملی نمی‌دهد.

گام چهارم، پیش‌بینی فصل آینده. در گزارش، بنگاه‌ها انتظارشان از فصل بعد را هم اعلام می‌کنند. مقایسه این پیش‌بینی با وضعیت فعلی، جهت را نشان می‌دهد.

اگر هر چهار گام یک پیام بدهند، احتمال تغییر در مسیر سیاست پولی بالا می‌رود.

واکنش بازار در روز انتشار

ساعت انتشار مهم‌ترین ویژگی عملی نظرسنجی تانکان است. حدود ۳:۲۰ بامداد به وقت تهران، سشن نیویورک بسته شده و سشن اروپا هنوز باز نشده است.

در چنین ساعتی همان حجم معامله، حرکت بزرگ‌تری می‌سازد. جهش اولیه اغلب اغراق‌آمیز است و با باز شدن لندن تعدیل می‌شود.

نکته دیگر تناوب فصلی این داده است. چون فقط چهار بار در سال منتشر می‌شود، هر انتشار وزن سنگین‌تری از داده‌های ماهانه دارد. بازار سه ماه صبر می‌کند و بعد یک‌باره تصویر تازه‌ای می‌بیند.

دارایی‌هایی که بیشترین واکنش را نشان می‌دهند ین در برابر دلار، شاخص سهام توکیو و اوراق دولتی ژاپن هستند.

سه برخورد رایج با روز انتشار

چون انتشار نظرسنجی تانکان پیش از شروع روز کاری ایران اتفاق می‌افتد، برنامه‌ریزی باید از شب قبل انجام شود.

کوچک کردن پوزیشن از شب قبل. پوزیشن‌های مرتبط با ین را شب قبل کم می‌کنید و حد ضرر واقعی روی پلتفرم ثبت می‌کنید. حد ضرر ذهنی در رویدادی که در خواب رخ می‌دهد هیچ کاربردی ندارد.

خواندن برنامه سرمایه‌گذاری. صبح که بیدار می‌شوید، به‌جای شاخص تیتر سراغ بخش هزینه‌کرد سرمایه‌ای می‌روید. این بخش پیش‌نگرتر است و پیام واقعی گزارش را می‌دهد.

ورود پس از باز شدن اروپا. صبر می‌کنید تا داده هضم شود و نقدشوندگی برگردد. ساختار روی چارت پایدارتر است و می‌توانید با ریسک کمتری تصمیم بگیرید.

روزهای نشست بانک مرکزی ژاپن و انتشار تورم ژاپن را هم در تقویم علامت بزنید. ارقام کامل در صفحه رسمی این نظرسنجی منتشر می‌شود و ساعت دقیق انتشار در تقویم اقتصادی می‌آید.

جایگاه این داده در تقویم ژاپن

برای دنبال کردن اقتصاد ژاپن، چهار رویداد را در تقویم علامت بزنید و ترتیبشان را بشناسید.

این نظرسنجی فصلی، عمیق‌ترین تصویر از بنگاه‌ها را می‌دهد. داده تورم ماهانه فشار قیمتی را نشان می‌دهد. مذاکرات دستمزد بهاره که هر سال میان اتحادیه‌های کارگری و شرکت‌های بزرگ برگزار می‌شود، پایداری تورم را روشن می‌کند. و نشست سیاست پولی همه این‌ها را به تصمیم تبدیل می‌کند.

در این زنجیره، جایگاه نظرسنجی تانکان ویژه است. چون خود بانک مرکزی آن را تهیه می‌کند، بازار می‌داند سیاست‌گذار دقیقا همین ارقام را دیده است. برای همین در نشست‌هایی که بلافاصله پس از انتشار این گزارش برگزار می‌شوند، حساسیت بازار بیشتر است.

پرسش‌های پرتکرار

نظرسنجی تانکان چه چیزی را می‌سنجد

ارزیابی ده‌ها هزار بنگاه ژاپنی از وضعیت کسب‌وکارشان، همراه با برنامه سرمایه‌گذاری، وضعیت اشتغال، شرایط تامین مالی، انتظارات قیمتی، فرض نرخ ارز و انتظارشان از فصل آینده.

چه ساعتی منتشر می‌شود

حدود ۳:۲۰ بامداد به وقت تهران، چهار بار در سال. آن ساعت سشن نیویورک بسته شده و سشن اروپا هنوز باز نشده، پس بازار جهانی در کم‌عمق‌ترین حالت خود قرار دارد.

عدد منفی یعنی بحران

خیر. شاخص انتشار از تفاضل درصد خوش‌بین‌ها و بدبین‌ها ساخته می‌شود. در تاریخ ژاپن دوره‌های طولانی‌ای بوده که این عدد منفی مانده و اقتصاد در حال کار کردن بوده است.

چرا این نظرسنجی از بقیه مهم‌تر است

چون خود بانک مرکزی آن را تهیه می‌کند و آشکارا در تصمیم‌های سیاست پولی به کار می‌برد. هیچ داده دیگری چنین پیوند مستقیمی با سیاست‌گذار ندارد.

کدام بخش گزارش پیش‌نگرتر است

برنامه هزینه‌کرد سرمایه‌ای بنگاه‌ها. تصمیم سرمایه‌گذاری یک تعهد مالی واقعی است و نه یک برداشت ذهنی، پس اعتبار بیشتری از پاسخ‌های نظری دارد.

فرض نرخ ارز چیست و چه کاربردی دارد

نرخی که بنگاه‌های صادرکننده بودجه سالانه‌شان را بر پایه آن بسته‌اند. اگر ین در عمل ضعیف‌تر از این فرض شود، سود شرکت‌ها از پیش‌بینی فراتر می‌رود و تحلیل‌گران پیش‌بینی سود را بالا می‌برند.

چرا این گزارش فصلی است و نه ماهانه

چون گستره پرسش‌هایش بسیار بیشتر از نظرسنجی‌های ماهانه است و جمع‌آوری پاسخ ده‌ها هزار بنگاه زمان می‌برد. تناوب کمتر یعنی هر انتشار وزن سنگین‌تری دارد.

چرا بنگاه‌های کوچک وضعیت بدتری گزارش می‌کنند

چون شرکت بزرگ صادرکننده از ین ضعیف سود می‌برد، ولی بنگاه کوچکی که مواد اولیه وارداتی می‌خرد از همان ین ضعیف زیان می‌بیند. یک رویداد ارزی، دو اثر کاملا مخالف می‌سازد.